Кошанова Бибигул Турганбаевнанинг
фан доктори (DSc) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон

I. Умумий маълумотлар. Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган тармоғи номи): «Кислотали ва тузли суюқ саноат чиқиндиларини қайта ишлашнинг физик-кимёвий ва технологик асосларини ишлаб чиқиш», 02.00.13 – Ноорганик моддалар ва улар асосидаги материаллар технологияси, 11.00.05 – Атроф муҳитни муҳофаза қилиш ва табиий ресурслардан оқилона фойдаланиш  (техника фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: В2025.2.DSc/Т932.
Илмий маслаҳатчилар: Эркаев Актам Улашевич, техника фанлари доктори, профессор; Реймов Ахмед Мамбеткаримович, техника фанлари доктори, профессор, академик.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Тошкент кимё-технология институти.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Қорақалпоқ давлат университети ҳузуридаги DSc.03/2025.27.12.T.04.08 рақамли илмий кенгаш асосидаги бир марталик илмий кенгаш.
Расмий оппонентлар: Закиров Бахтияр Сабиржанович, кимё фанлари доктори, профессор; Нурмуродов Тулқин Исамуродович, техника фанлари доктори, профессор; Курамбаев Шерзод Раимбергенович, техника фанлари доктори, профессор.
Етакчи ташкилот: Наманган давлат техника университети.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади: кимё саноатининг суюқ чиқиндиларини қайта ишлаш асосида қишлоқ хўжалиги ва ишлаб чиқаришда қўлланиладиган тозаланган сув ҳамда кимёвий маҳсулотлар олишнинг ресурс тежамкор технологиясини ишлаб чиқишдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
кимё саноати корхоналарининг экологик юкламасини камайтиришда чиқиндиларни қайта ишлашнинг таъсири баҳоланган ҳамда чиқиндиларнинг кимёвий хусусиятларини ҳисобга олган ҳолда уларни нейтраллаш, қайта ишлаш ва экспортбоп маҳсулотлар олишнинг физик-кимёвий ва технологик асослари ишлаб чиқилган;
2NH4⁺, 2К⁺ // SO4²⁻, 2Cl⁻ – H2O ва К2SO4 – (NH4)2SO4 – H2O тизимларида термодинамик ҳисоблар ва эрувчанлик диаграммалари асосида компонентларнинг ўзаро таъсири асосланган ҳамда чиқинди суюқликлардан синтетик ювиш воситалари учун хомашё сифатида буркеит, шунингдек, органоминерал ўғитлар - калий ва аммоний сулфатлар олиш имконияти назарий жиҳатдан асосланган;
илк бор ифлосланган сулфат кислота асосида органоминерал ўғитлар олиш мақсадида флотацион KCl ни диэтиламин (ДЭА) ёки аммиак иштирокида конверсия қилиш жараёнининг мақбул технологик шароитлари аниқланган;
чиқинди абсорбент - диэтиленгликолни регенерация қилиш мақсадида ДЭГ-NaCl-H2O ва ДЭГ-CaCl2-H2O тизимларида натрий ва кальций хлоридларининг 20-100°C ҳарорат оралиғидаги эрувчанлигининг ДЭГ концентрациясига ўзаро боғлиқлиги аниқланган;
ТДЭГ эритмасини буғлатиш жараёнида туз чўкиндиларини босқичма-босқич ажратиб олишнинг технологик омилларга боғлиқлиги аниқланиб, атроф-муҳитни муҳофаза қилиш доирасида биринчи марта ДЭГ концентрациясини 80% гача ошириш имконини берувчи ТДЭГ ни регенерация қилишнинг технологик схемаси ишлаб чиқилган;
Na2CO3-Na2SO4-H2O тизимининг эрувчанлик диаграммаси асосида нордон ва нейтралланган саноат чиқинди сувларидан ресурслардан самарали фойдаланишга қаратилган технология доирасида метил ва этил спиртлари иштирокида экстракция усули орқали тозаланган сув ҳамда буркеит олишнинг энергия тежамкор технологик шароитлари ишлаб чиқилган;
олинган органоминерал ўғитларнинг агрокимёвий синовлари ўтказилиб, уларнинг уруғ униши, ниҳол узунлиги ва ғунчалаш босқичига ижобий таъсири исботланган;
ресурстежамкор технология асосида суюқ саноат чиқиндилардан янги маҳсулотлар олиш, шунингдек, сув танқислиги шароитида сувни тозалаш ва уни технологик жараёнга қайта қайтариш технологияси ишлаб чиқилган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Экстракция, конверсия ва чўктириш усуллари орқали кимёвий ишлаб чиқариш чиқинди суюқликларини комплекс қайта ишлаш ва регенерация қилиш технологиясини ишлаб чиқиш бўйича олинган илмий натижалар асосида:
кимёвий ишлаб чиқариш чиқинди эритмаларидан чўктириш усули орқали буркеит ва тозаланган сув олиш технологияси «Uz-Kor Gas Chemical» МЧЖ ҚКнинг «амалиётга жорий этиш бўйича истиқболли ишланмалари рўйхати»га киритилган («Uz-Kor Gas Chemical» МЧЖ ҚКнинг 2025 йил 9 апрелдаги 01-4/12-157-сон маълумотномаси). Натижада, органик маҳсулотлар ишлаб чиқаришда ҳосил бўладиган нейтралланган ишқорий эритмалар асосида синтетик ювиш воситалари ишлаб чиқариш учун хомашё олиш имконини беради;
ифлосланган сулфат кислота эритмалари асосида конверсия усулида минерал ўғитлар олиш технологияси «Электрокимёзавод» АЖ ҚКнинг «2026-2028 йилларда амалиётга жорий этиш бўйича истиқболли ишланмалари рўйхати»га киритилган («Электрокимёзавод» АЖ ҚКнинг 2025 йил 1 августдаги 1/0108-сон маълумотномаси). Натижада, ишлатилган сулфат кислота асосида минерал ўғитлар олиш имконини беради; 
чиқинди суюқликларни қайта ишлаш технологияси «Қўнғирот сода заводи» МЧЖ ҚКнинг «2025-2028 йилларда амалиётга жорий этиш бўйича истиқболли ишланмалари рўйхати»га киритилган («Қўнғирот сода заводи» МЧЖ ҚК нинг 2025 йил 26 февралдаги 86-02-сон маълумотномаси). Натижада, икки босқичли буғлатиш йўли билан тозаланган туз олиш имконияти яратилади.