Тўхтанова Мумтозбегим Ортиқали қизи
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон
I.Умумий маълумотлар
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи): Замонавий Америка диаспора адабиёти таржималарида миллийликни акс эттирсиҳ муаммолари (Холид Ҳусайнийнинг Минг қуёш шуъласи асари мисолида), 10.00.06 Қиёсий адабиётшунослик, чоғиштирма тилшунослик ва таржимашунослик.
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: B2025.2.PhD/Fil3586
Илмий раҳбар: Садиқов Зоҳид Яқубжанович, филология фанлари доктори (DSc), профессор
Диссертация бажарилган муассаса номи: Наманган давлат университети
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса (муассасалар) номи, ИК рақами: Наманган давлат университети, PhD.03/2025.27.12.Fil.22.04.
Расмий оппонентлар: Ҳамидов Хайрулла, филология фанлари доктори (DSc), профессор; Сидиқов Қосим Абилович, филология фанлари номзоди, профессор.
Етакчи ташкилот: Фарғона давлат университети.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга эга.
II.Тадқиқотнинг мақсади замонавий бадиий адабиётда акс этган диаспора феноменининг ҳусусиятлари, миллийлик тушунчаси ҳамда Холид Ҳусайнийнинг “Минг қуёш шуъласи” романидаги образлилик ва миллий хосликни ифодаловчи лексик бирликларнинг ўзбекча ва русча таржималари билан қиёсий ва чоғиштирма таҳлил қилиш орқали аслиятга муқобиллик даражасини аниқлашдан иборат.
III.Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
Замонавий Америка диаспора адабиётида миллийлик ва муҳожирлик категорияларининг бадиий ифодаланиши илк бор лингвокултурологик, таржимашунослик ёндашувлари асосида тизимли таҳлил қилиниб, миллий ўзига хосликни акс эттирувчи тил бирликларини таржимада муқобиллик асосида қайта яратиш усуллари илмий жиҳатдан асослаб берилди.
Диаспора адабиётида миллий-маданий бирликларнинг таржимаси илк бор лингвокултурологик ёндашув билан тадқиқ қилиниб, адаптация, транслитерация, функсионал эквивалентлик ва изоҳли таржима усулларининг миллий идентификацияни сақлашдаги самарадорлиги илмий асосда кўрсатилди. Шу орқали реалияларни бошқа маданият контекстида қайта яратишдаги мураккабликлар очиб берилди ҳамда миллий-маданий тафовутларнинг таржима жараёнига таъсири тизимли равишда баҳоланди.
Холид Ҳусайний асарида учрайдиган реалиялар миллийликни сақлаш даражаси нуқтайи назаридан илк бор тизимли гуруҳлаштирилди. Антропонимлар, топонимлар, диний ва глюттоник бирликларнинг ўзбекча ҳамда русча таржималари қиёсий таҳлил қилиниб, уларнинг таржимадаги семантик, стилистик ва маданий контрастлари контекстуал таржима таҳлили асосида чуқур ўрганилди.
“Минг қуёш шуъласи” романидаги фразеологик бирликлар ва бадиий-тасвирий воситаларнинг ўзбек тилига таржима жараёнидаги функсионал-семантик номувофиқлик ҳолатлари, маданий узилиш, контекстга мослаштириш ўқувчига мос равишда соддалаштириш каби муаммолари аниқ мисоллар асосида асослаб берилди.
IV.Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Замонавий Америка муҳожирлик адабиёти ўзбекча таржималарида миллийликни акс эттириш муаммолари (Холид Ҳусайний асарлари мисолида) тадқиқи натижасида олинган хулосалар асосида:
Замонавий Америка муҳожирлик адабиёти намуналаридан Холид Ҳусайний романлари “Минг қуёш шуъласи”, “Шамол ортидан югуриб” ва “Тоғлар ҳадо берди” асарларидаги миллий хосликка эга бўлган лексик бирликлар таржимаси, образлилик, фразеологик бирликлар ва уларнинг таржимаси каби илмий натижалардан давлат илмий-техник дастурлари доирасидаги Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университетида 2019-2021-йилларга мўлжалланган И-ОТ-2019-4 “Ўзбек ва инглиз тилларининг электрон (Инсон қиёфаси, феъл атвори, табиат ва миллий тимсоллар тасвири) поетик луғатини яратиш” бўйича инновацион лойиҳа доирасида фойдаланилди (Алишер Навоий номидаги Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университетининг 2025-йил 9-июндаги 01/4-2350-сонли маълумотномаси). Мазкур илмий натижанинг амалиётга татбиқ этилиши лойиҳа доирасида яратилган электрон платформанинг миллий-маданий компонентларини шакллантиришда методик асос сифатида хизмат қилган.
Холид Ҳусайний қаламига мансуб “Минг қуёш шуъласи”, “Шамол ортидан югуриб” ва “Тоғлар ҳадо берди” романларини ўқиш орқали, биз муҳожирлик жараёни ҳамда қийинчиликлари, шунингдек, маданиятини ҳис қиламиз. Жумладан, асарлардаги маданий кодлар таржимаси, антроронимларнинг семантик хусусиуатлари ва уларнинг таржимаси масалалари ҳамда фразеологик бирликлар ва уларнинг таржимаси каби илмий натижаларидан Ўзбекистон Миллий телерадиокомпанияси “Ўзбекистон-24” ижодий бирлашмаси “Ўзбекистон” телерадиоканали томонидан “Адабий жараён”, “Бедорлик”, “Жаҳон адабиёти” дастурларининг 2025-йил январ ва июн ойларидаги сонларида дастурларни мазмунан бойитиш мақсадида, ссенарийсида фойдаланилди (Ўзбекистон Миллий Телерадиокомпаниясининг 05-09-872-сонли 2025-йил 10-июндаги далолатномаси). Натижада, мазкур дастурлар таркибида миллий-мадний контентнинг мазмунан аниқ, лингвистик жиҳатдан асосли ва аудиторияга тушунарли шаклда ёритилиши таъминланган.
Замонавий Америка диаспора адабиёти намуналарида миллий ўзига хосликни акс эттирувчи тил бирликларини таржимада муқобиллик асосида қайта яратиш усуллари, реалияларни бошқа маданият контекстида қайта яратишдаги мураккабликлари ҳамда миллий-маданий тафовутларнинг таржима жараёнига таъсири каби илмий натижаларидан давлат илмий-техник дастурлари доирасидаги 2021-2023-йилларга мўлжалланган ПФ-201912258. Ўзбек адабиётининг кўп тилли (ўзбек, рус, инглиз тилларида) электрон платформасини яратиш” бўйича амалий лойиҳа доирасида фойдаланилган (Алишер Навоий номидаги Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университетининг 2026-йил 17-мартдаги 04/1-1451-сонли маълумотномаси). Натижада, диссертацияда илгари сурилган илмий хулосалар лойиҳанинг миллий-маданий қисмини шакллантиришда методик асос бўлиб хизмат қилган ҳамда платформани мазмунан бойитишга ёрдам берган.
