Артиков Улуғбек Латифжон ўғлининг
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон

I. Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): “Ахсикатнинг Қорахонийлар даври бўзрангли сопол идишлари”, 07.00.06–Археология (тарих фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: В2023.2.PhD/Tar1498
Илмий раҳбар: Абдулхамиджон Анарбаевич Анарбаев, тарих фанлари доктори, профессор.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Антропология институти
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Антропология институти, DSc.05/2025.27.12.Tar.04.01 
Расмий оппонентлар: Ўзбекистон Республикаси Президенти ҳузуридаги Ўзбекистон Республикасининг Биринчи Президенти Ислом Каримов номидаги Илмий-маърифий мемориал мажмуа раҳбари, тарих фанлари доктори, профессор Темур Ширинович Ширинов ва Мирзо Улуғбек номидаги Ўзбекистон Миллий университети доценти, тарих фанлари бўйича фалсафа доктори Нормуродов Дилмурод Рахматуллаевич. 
Етакчи ташкилот: Й.Ғуломов номидаги Самарқанд археология институти
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади: Қорахонийлар даври Ахсикатнинг бўзранг сопол идишларини шаҳар моддий маданиятида тутган ўрнини аниқлаш.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
Ахсикатнинг Қорахонийлар даври бўзранг кулоллиги хомашёсининг геокимёвий ва минералогик таркиби илк бор илмий асосланди. Лаборатория таҳлиллари (ХРФ, ХРПД) идишларнинг минерал асоси кварц (45-55%) ва фелдшпат гуруҳи минералларидан иборат маҳаллий қумтупроқдан тайёрланганини, таркибидаги темир (Фе) ва калсий (Cа) миқдори сифатли бўзранг сопол ишлаб чиқариш учун муҳим хомашё эканлиги аниқланди. Кремний (Си) ва алюминий (Ал) миқдорининг юқори улуши буюмларнинг юқори ҳароратга бардошлилиги ҳамда сифатли шаклланиш хусусиятини таъминлаган.
Бўзранг идишларнинг пишириш технологияси ва ҳарорат тартиби Риштон кулолчилик марказида экспериментал шароитда қайта тикланиб, илмий жиҳатдан асосланди. Сопол таркибида юқори ҳароратда ҳосил бўлган диопсид (CаМгСи2О6) кристалл фазасининг мавжудлиги идишлар хумдонда 950-1050° C ҳарорат оралиғида пиширилганини тасдиқлади. Риштон тажрибаси шуни кўрсатдики, бўзранг тус ва идишлардаги юқори пишиқлик пишириш якунида хумдон совугунча кислородсиз муҳитни сақлаб туриш орқали ҳосил қилинган. Кислороднинг узлюксиз кириши эса қайта пиширилган бўзранг идишни қизғиш-сариққа ўзгаришига олиб келиши лаборатория ва амалиёт уйғунлигида далилланди.
Ахсикатда ишлаб чиқарилган Қорахонийлар даврига мансуб бўзранг сопол идишларнинг безак бериш услублари илк бор хронологик жиҳатдан икки асосий босқичга ажратилиб илмий жиҳатдан асослаб берилди. Стратиграфик тадқиқот орқали ХИ–ХИИ аср бошларида чизма ва кесиш услубидаги содда геометрик нақшлар устунлик қилганлиги, ХИИ–ХИИИ аср биринчи чорагида эса босма ва ёпиштирма усуллар уйғунлиги натижасида зооморф ва ўсимликсимон мураккаб нақшлар шаклланганлиги статистик жиҳатдан аниқланди. Бўзранг идишларнинг ранги ва ташқи кўриниш хусусияти орқали қимматбаҳо металл ва шиша буюмларга тақлид қилинганлиги далилланди. Жумладан, оч яшил тусли идишлар кумушга, тўқ кулранг ёки жигарранг идишлар эса мис ва бронза идишларга тақлид қилиб ясалганлиги илмий изоҳланди.
Ахсикатнинг Қорахинийлар даври бўзранг сопол мажмуасининг даврий кетма-кетлиги ва кундалик ҳаётдаги ўрни статистик тизимлаштирилди. Тадқиқотда жами бўзранг топилмаларнинг 81% қисми айнан Қорахонийлар даврига тўғри келиши ва бўзранг идишлар кундалик сопол мажмуасининг бешдан бир қисмини (19%) ташкил этиши исботланди. Статистик ҳисоб-китоблар фақатгина Қорахонийлар давридаги ишлаб чиқариш кўламининг 46% қисми ХИ-ХИИ аср бошига, 54% қисми эса ХИИ-ХИИИ аср биринчи чорагига тўғри келишини кўрсатди. Шунингдек, бўзранг идишларнинг шаклий турлари (типологияси) илк бор тизимли таҳлил қилиниб, мажмуа таркибида жами 16 турдаги идишлар мавжудлиги илмий жиҳатдан аниқланди.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Ахсикентнинг Қорахонийлар даврига хос бўзранг сопол идишларни ишлаб чиқариш технологияси ва кетма-кетлиги экспериментал шароитларда қайта тикланиб, илмий жиҳатдан асосланганлиги, Ахсикентда ХИ–ХИИИ аср бошларига мансуб бўзранг сопол идишларнинг шу даврда камёб ва қимматбаҳо ҳисобланган металл ва шиша идишларга тақлид қилиб тайёрланганлигига оид маълумотлардан “Маърифат” ижодий бирлашмаси” давлат муассасаси таркибидаги “Ўзбекистон тарихи” телеканалида эфирга узатилган “Кўҳна манзиллар” кўрсатуви ссенарийсини ёзишда фойдаланилган (Ўзбекистон Миллий телерадиокомпанияси “Маърифат” ижодий бирлашмаси давлат муассасасининг 2025-йил 14-октябр 15-33/761-сонли маълумотномаси). Бу илмий янгиликлар томошабинларда Қорахонийлар даври ҳунармандчилиги тўғрисидаги билимларни оширишга хизмат қилади.
2023-йилда Ахсикент ёдгорлигини “Очиқ осмон остидаги музей” консепсияси доирасида музейлаштириш мақсадида ХИХ обект ҳудудида археологик қазиш ишлари давом эттирилган. Тадқиқот давомида траншея усули билан олиб борилган изланишлар натижасида маданий қатламлар кесимида тўртта қурилиш даври аниқланган. Қазишмалар жараёнида жами 391 та археологик бутун ҳолда сақланган сопол буюмлар қўлга киритилган. Шундан 177 таси сирланмаган, 139 таси сирланган ва 75 таси (умумий мажмуанинг 19 фоизи) бўзрангли сопол буюмлар туркумига мансубдир. Мазкур топилмалар Ахсикент ёдгорлигининг маданий қатламларини синчиклаб ўрганиш, ҳудудда барпо этилаётган “Очиқ осмон остидаги музей” экспозицияларини яратиш ҳамда янги қурилаётган “Археология музейи” экспонатлари учун замон талаблари асосида илмий тавсифлар тайёрлаш жараёнига жорий этилди (Ўзбекистон Республикаси Наманган вилояти ҳокимлигининг 2026-йил 4-апрел 08/2341-сонли маълумотномаси). Диссертацияда тўпланган илмий натижалар ва тизимлаштирилган маълумотлар Ўзбекистоннинг қадимги тарихи ва маданиятини, хусусан, Фарғона водийсининг қадимги ва ўрта асрлар археологиясини ўрганишга, шунингдек, мазкур йўналишдаги тадқиқотларнинг халқаро миқёсдаги нуфузини оширишга хизмат қилади.