Бурхонова Гўзал Мухаммадиевнанинг
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон
I. Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): “Ўзбек ва рус тилларида аграр терминларнинг ўзаро таржимаси ва лексикографик талқини”, 10.00.06 – Қиёсий адабиётшунослик, чоғиштирма тилшунослик ва таржимашунослик.
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: B2023.3.PhD/ Fil3832.
Илмий раҳбар: Ҳамроева Шаҳло Мирджановна, филология фанлари доктори, доцент.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Алишер Навоий номидаги Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университети.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Ўзбекистон давлат жаҳон тиллари университети, DSc.03/2026.31.01.Fil.45.01.
Расмий оппонентлар: Ахмедов Ойбек Сапорбоевич, филология фанлари доктори, профессор; Саримсоқов Хуршид Абдималикович, филология фанлари доктори, доцент.
Етакчи ташкилот: Бухоро давлат университети.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади ўзбек ва рус тилларидаги аграр терминларнинг ўзаро таржимаси ва лексикографик талқинини тадқиқ этишдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
ўзбек ва рус тилларидаги аграр соҳа терминларини морфологик, морфем (содда, қўшма) ва синтактик (бирикма терминлар) жиҳатдан гуруҳлаштириш орқали олинган статистик маълумотлар асосида соҳа терминологиясининг тадрижий ривожланишида лингвистик (аффиксация, терминлашиш, метафоризация, метонимия, ўзлаштириш, синонимия, омонимия) омилларнинг экстралингвистик (фан тараққиёти, иқтисодий ва ижтимоий-сиёсий) омилларга нисбатан устуворлиги далилланган;
аграр соҳа терминларининг компонент таркибини лингвистик-структур ва семантик таҳлил қилиш ҳамда аграр терминологик тизимнинг ички ташкил топиши, семантик майдонларини аниқлаш, уларни мавзувий гуруҳлаш орқали терминологик бирликларнинг парадигматик ва синтагматик муносабатлари ҳамда терминологик уялардаги функсионал-семантик доминантлари асосланган;
таржима луғатларида аграр соҳага оид терминларнинг эквивалентлик ва ноеквивалентлик муносабатларини аниқлаш, уларнинг тизимий ташкил топиши, семантик-структур хусусиятлари ҳамда умумлингвистик ва лингвокултурологик (миллий-специфик) белгиларини илмий-назарий асосда тавсифлаш орқали соҳа терминларини контекстуал муҳитда адекват эквивалентлаштиришга йўналтирилган таржима стратегиялари: денотатив ва коннотатив мазмуннинг аниқлигини таъминлаш, функсионал-стилистик адекватликка эришиш ҳамда коммуникатив-прагматик мосликни оптималлаштириш имконини берувчи методик тавсиялар ишлаб чиқилган;
терминлашиш, ретерминлашиш ва транстерминлашиш ҳодисаларини таҳлил қилиш ҳамда ўзбек ва рус тилларидаги аграр терминларнинг лексик-семантик (полисемия, синонимия, омонимия каби) жиҳатларини аниқлаш асосида аграр соҳа терминологиясида соф терминлардан ташқари умумистеъмол сўзлар, экология, ботаника, кимё, зоология, энтомология каби бошқа терминологик тизимларнинг ҳам истеъмолда самарадор эканлиги исботланган;
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Ўзбек ва рус тилларида аграр терминларнинг ўзаро таржимаси ва лексикографик талқини мавзусида олиб борилган тадқиқот натижалари асосида:
ўзбек ва рус тилларидаги аграр соҳа терминларини морфологик, морфем (содда, қўшма) ва синтактик (бирикма терминлар) жиҳатдан гуруҳлаштириш орқали олинган статистик маълумотлар асосида соҳа терминологиясининг тадрижий ривожланишида лингвистик (аффиксация, терминлашиш, метафоризация, метонимия, ўзлаштириш, синонимия, омонимия) омилларнинг экстралингвистик (фан тараққиёти, иқтисодий ва ижтимоий-сиёсий) омилларга нисбатан устуворлиги далилланганига оид илмий хулосалардан Тошкент давлат аграр университетида 2023-2025-йилларда амалга оширилган АИ-702250635-Р4-сонли “Сабзавотларни зараркунанда ҳашаротлардан ҳимоя қилиш “тузоқ ўсимликлар – трап cроп”лардан фойдаланиш технологиясини ишлаб чиқиш” ҳамда 2024-2025-йилларда бажарилган АИ-662204356-сонли “Рақамли таҳлил асосида тоғ ҳудудлари ерларини эрозияга хавфлилигини хариталаш ва баҳолаш” мавзусидаги лойиҳаларда фойдаланилган (Тошкент давлат аграр университетининг 2025-йил 30-январдаги 1/4-1-103 ва 1-101/4-1-104-сон маълумотномалари). Натижада аграр соҳа терминларининг луғатларда берилиш қамровининг таҳлили натижасида олинган статистик маълумотлар лойиҳа мазмун-моҳиятини бойитган;
аграр соҳа терминларининг компонент таркибини лингвистик-структур ва семантик таҳлил қилиш ҳамда аграр терминологик тизимнинг ички ташкил топиши, семантик майдонларини аниқлаш, уларни мавзувий гуруҳлаш орқали терминологик бирликларнинг парадигматик ва синтагматик муносабатлари ҳамда терминологик уялардаги функсионал-семантик доминантлари асослангани борасидаги хулосалардан Алишер Навоий номидаги Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университетида 2020-2023-йилларда амалга оширилган АМ-Фз-201908172 – “Ўзбек тилининг таълимий корпусини яратиш” номли лойиҳада фойдаланилган (Алишер Навоий номидаги Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университетининг 2025-йил 15-апрелдаги 01/4-1409-сон маълумотномаси). Натижада луғат яратиш, тил бўйича компютер дастурларини ривожлантириш ва лингвистик тадқиқотлар учун асос бўладиган таълимий корпусни такомиллаштиришга хизмат қилган;
таржима луғатларида аграр соҳага оид терминларнинг эквивалентлик ва ноеквивалентлик муносабатларини аниқлаш, уларнинг тизимий ташкил топиши, семантик-структур хусусиятлари ҳамда умумлингвистик ва лингвокултурологик (миллий-специфик) белгиларини илмий-назарий асосда тавсифлаш орқали соҳа терминларини контекстуал муҳитда адекват эквивалентлаштиришга йўналтирилган таржима стратегиялари: денотатив ва коннотатив мазмуннинг аниқлигини таъминлаш, функсионал-стилистик адекватликка эришиш ҳамда коммуникатив-прагматик мосликни оптималлаштириш имконини берувчи методик тавсиялар ишлаб чиқилганлигига оид маълумотлардан Ўзбекистон миллий телерадиокомпанияси Тошкент телеканалининг “Салом Тошкент” кўрсатуви ссенарийсини тайёрлашда фойдаланилган (Ўзбекистон миллий телерадиокомпаниясининг 2025-йил 24-февралдаги 01-15-32-сон маълумотномаси). Натижада телетомошабинларнинг замонавий агротехнологияга оид билимларини кенгайтириш, ўзбек ва рус тилларидаги аграр терминларни аниқ қўллаш кўникмаларини шакллантириш имкони яратилган;
терминлашиш, ретерминлашиш ва транстерминлашиш ҳодисаларини таҳлил қилиш ҳамда ўзбек ва рус тилларидаги аграр терминларнинг лексик-семантик (полисемия, синонимия, омонимия каби) жиҳатларини аниқлаш асосида аграр соҳа терминологиясида соф терминлардан ташқари умумистеъмол сўзлар, экология, ботаника, кимё, зоология, энтомология каби бошқа терминологик тизимларнинг ҳам истеъмолда самарадор эканлиги исботлангани бўйича илмий-назарий хулосалардан 2024-йилда чоп этилган “Русский язык (учебник для студентов сельскохозяйственных вузов с узбекским языком обучения)” дарслигида фойдаланилган (Тошкент давлат аграр университетининг 2025-йил 13-майдаги далолатномаси). Натижада дарслик талабаларнинг таълим йўналишига оид аграр терминларни ўзлаштириши, рус ва ўзбек тилларидаги муқобили билан танишишига хизмат қилмоқда.
