Ярқулова Дилноза Меҳриддиновнанинг
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон
I. Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): “Замонавий бадиий дискурсда замон ва макон муносабатларининг консептуаллашуви (инглиз ва ўзбек тиллари мисолида)”, 10.00.06 – Қиёсий адабиётшунослик, чоғиштирма тилшунослик ва таржимашунослик.
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: B2024.2. PhD/Fil4758
Илмий раҳбар: Болтакулова Гулноза Фарруховна, филология фанлари бўйича фалсафа доктори, профессор
Диссертация бажарилган муассаса номи: Самарқанд давлат чет тиллар институти.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Самарқанд давлат чет тиллар институти, PhD.03/2025.27.12.Fil.37.02
Расмий оппонентлар: Сулайманова Нилуфар Жабборовна, филология фанлари доктори (DSc), профессор; Джумабаева Жамила Шариповна, филология фанлари доктори (DSc), профессор;
Етакчи ташкилот: Бухоро давлат университети.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади инглиз ва ўзбек бадиий дискурсида замон ва макон муносабатлари, уларнинг ифодаланиши учун хизмат қилувчи турли лисоний воситалар, уларнинг консептуаллашуви ҳамда когнитив, прагматик, лингвомаданий тамойилларини таҳлил қилган ҳолда, уларда англашиладиган изоморф ва алломорф хусусиятларини бадиий дискурсдан келтирилган мисоллар, паремиологик, фразеологик ва лисоний бирликлар орқали очиб беришдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
борлиқ лисоний манзарасининг шаклланишида акс этадиган “замон” ва “макон” тушунчаларига оид бадиий, ижтимоий-маданий, фалсафий, когнитив-ментал мазмунни ёритиш натижасида, мазкур консептларнинг чегараларини тавсифловчи семантик сатҳнинг умумий ва дифференциал аспектлари ёритиб берилган;
инглиз ва ўзбек бадиий дискурсида замон ва макон семантикасини воқелантирувчи темпорал ва локатив бирликлар структур-синтактик жиҳатдан қиёсий таҳлил этилиб, уларни синтаксемаларга ажратган ҳолда парадигматик ва синтагматик муносабатлари аниқлаб, бадиий матн таркибида прагматик ва дискурсив хусусиятлари комплекс очиб берилган;
муқояса қилинаётган тиллар тизимида яратилган бадиий асарларнинг алоҳида турдаги дискурс мақомига эгалиги аниқланиб, уларда ифодаланилган замон ва макон муносабатларининг консептуаллашув жараёнида антитеза, метафора, метонимия каби стилистик воситаларнинг муҳимлиги далилланган;
инглиз ва ўзбек бадиий дискурсида замон ва макон муносабатларини консептуаллашувида хизмат қилувчи лексик, фразеологик ҳамда паремиологик бирликлар когнитив, прагматик, лингвомаданий аспектда таҳлил қилиниб, ушбу турдаги дискурсга универсалликка мойил алломорф ва алоҳида лингвомаданиятга хос изоморф аспектлар очиб берилган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Замонавий бадиий дискурсда замон ва макон муносабатларининг қиёсий тадқиқ этилиши асосида:
борлиқ лисоний манзарасининг шаклланишида акс этадиган “замон” ва “макон” тушунчаларига оид бадиий, ижтимоий-маданий, фалсафий, когнитив-ментал мазмунни ёритиш натижасида, мазкур консептларнинг чегараларини тавсифловчи семантик сатҳнинг умумий ва дифференциал аспектлари ёритиб берилган хулосалари ва таҳлили натижасидан Самарқанд вилояти телерадиокомпаниясининг “Ассалом Самарқанд” кўрсатуви ссенарийсини тайёрлашда фойдаланилган (Самарқанд вилояти телерадиокомпаниясининг 2025-йил 20-ноябр кунидаги 01-07/388-сонли маълумотномаси). Натижада, кўрсатув ва эшитув мазмун-мундарижасининг илмий-оммабоплиги таъминланган ва илмий қарашлар билан бойитилган;
инглиз ва ўзбек бадиий дискурсида замон ва макон семантикасини воқелантирувчи турли лисоний бирликлар структур-синтактик жиҳатдан қиёсий таҳлил этилиб, уларни синтаксемаларга ажратган ҳолда парадигматик ва синтагматик муносабатлари аниқлаб, бадиий матн таркибида прагматик ва дискурсив хусусиятлари комплекс очиб берилган хулосалардан Ёзувчилар уюшмаси ҳузуридаги “Бадиий таржима” бўлимида ўтказиладиган суҳбат ва тренинг машғулотларида амалий манба сифатида фойдаланилган (Ўзбекистон ёзувчилар уюшмасининг 2025-йил 17-октябрдаги 01-06/993 – сонли маълумотномаси). Натижада, тадқиқот натижалари ўзбек адабий меросини хорижий тилларга таржима қилишдаги услубий ёндашувлар ва эквивалентлик мезонларини ишлаб чиқишда хизмат қилган;
муқояса қилинаётган тиллар тизимида яратилган бадиий асарларнинг алоҳида турдаги дискурс мақомига эгалиги аниқланиб, уларда ифодаланилган замон ва макон муносабатларининг консептуаллашув жараёнида антитеза, метафора, метонимия каби стилистик воситаларнинг муҳимлиги далилланган хулосалардан Ўзбекистон Республикаси Халқ таълими вазирининг 2023-йил 18-майдаги 156-сон буйруғи асосида 2023-2024-йилларда бажарилиши назарда тутилган А1-201704-сонли “Умумтаълим муассасалари битирувчиларининг она тили (ўзбек тили) фани бўйича малакасини баҳолаш ҳамда 14 та фандан тест тизимини ишлаб чиқиш” номли фундаментал лойиҳасида фойдаланилган (А.Авлоний номидаги педагогларни касбий ривожлантириш ва янги методикаларга ўргатиш миллий-тадқиқот институти 2025-йил 16-октябр 03-17-09-978-сон маълумотномаси). Натижада, диссертацияда келтирилган илмий-методик тавсиялар лойиҳа ишланмаларининг такомиллашишига хизмат қилган;
инглиз ва ўзбек бадиий дискурсида замон ва макон муносабатларини консептуаллашувида хизмат қилувчи лексик, фразеологик ҳамда паремиологик бирликлар когнитив, прагматик, лингвомаданий аспектда таҳлил қилиниб, ушбу турдаги дискурсга универсалликка мойил алломорф ва алоҳида лингвомаданиятга хос изоморф аспектлар очиб берилган хулосалардан Қарши давлат университетида 2021-2023-йилларда амалга оширилган СУЗ-800-21ГР-3181 “Реинфорcинг Энглиш Лангуаге cомпетенcе ат Карши Университй” номли халқаро гранд лойиҳасида фойдаланилган (Қарши давлат университетининг 2025-йил 21-октябрдаги 04/5617-сон маълумотномаси). Натижада, диссертацияда келтирилган илмий-методик тавсиялар лойиҳа ишланмаларининг такомиллашишига хизмат қилган.