Фалеева Анастасия Вадимовнанинг
филология фанлари доктори (DSc) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон

I. Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): “Ҳозирги замон инглиз тили коллоквиализмларининг орфографик, лексик-семантик ва морфологик-синтактик хусусиятлари”, 10.00.04 – Европа, Америка ва Австралия халқлари тили ва адабиёти.
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: В2024.1.DSc/Fil759
Илмий маслаҳатчи: Тухтасинов Илхомжон Мадаминович, педагогика фанлари доктори, профессор.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Самарқанд давлат чет тиллар институти.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Самарқанд давлат чет тиллар институти, PhD.03/2025.27.12.Fil.37.02
Расмий оппонентлар: Киселёв Дмитрий Анатолевич, филология фанлари доктори (DSc), профессор; Даниева Майсара Джамаловна, филология фанлари доктори (DSc), профессор; Хушмуродова Шахноза Шаймонқуловна, филология фанлари доктори (DSc), профессор.
Етакчи ташкилот: Бухоро давлат университети.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади замонавий инглиз сўзлашув тилининг орфографик, лексик-семантик ва морфологик-синтактик ташкил этилишига оид янги тенденсияларни аниқлашдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
коллоквиал сўз ва ибораларни таҳлил қилиш жараёнида ўзгарган ва қисқартирилган шаклларни, унли ва ундош товушларнинг алмашувини, ҳарф тушиб қолиш ҳодисасини аниқлаган ҳолда, орфографик расмийлаштиришдаги иккиёқламалилик, дефисли, кичик ҳарфли, бош ҳарфли ёзилиш, шунингдек, коллоквиализмларда рамзлар ва рақамли белгилар иштирокидаги структуравий тасниф ишлаб чиқилган;
сўзлашув ифодаларининг компонентлари вариациясининг лексик-семантик хусусиятлари ёритилган, этимологик маълумотларга мурожаат қилиш орқали имплицит маънони декодлаш асосида сўзлашув бирликлари таснифланган, маскулин колоквиализмлар ва феминин йўналишга эга эквивалент вариантлар ўртасидаги оппозицион муносабатларнинг ифодаланиш хусусиятлари очиб берилган;
грамматик жинсий классификаторлардаги ўзгаришлар: жонсиз предметларга жонлилик белгиларининг киритилиши, гендерга йўналтирилмаган олмошлар шаклланишида кўплик морфологик категориясининг бирликка ўзгариши, сифатларнинг қиёсий, орттирма ва суперорттирма даражаларини ҳосил қилиш янги шаклларининг градацион белги ва иерархик кўрсаткични фарқлашдаги мобиллиги, шунингдек, сўзлашув грамматикасида нотўғри феъллар шакллари тўғри феъллар билан алмаштирилиши исботланган;
трансгендер олмоши тҳей ҳамда спорт дискурсида wе олмоши билан қўлланиладиган сўзлашув гапларда ёрдамчи феълларнинг бирлик ва кўплик шаклларида ишлатилиш вариативлиги намойиш этилди, колоквиал мураккаб эргаш гапларда wҳич ва тҳат нинг ўзаро алмашинувчанлигининг мустаҳкамланиши, равишлар ва феълларнинг тескари тартибда жойлашуви билан боғлиқ конструксияларда ажратилган инфинитивнинг қўлланиши ортгани, шунингдек, икки боғлама ҳамда икки ва уч модалликнинг структуравий таснифлари яратилган;
сўзлашув инглиз тилида морфологик-синтактик мослашув жараёнининг ўзига хослиги темпорал ва ареал омиллар орқали кўриб чиқилган; бу жараён контакт тилларнинг интеграцияси таъсири натижасида юзага келиб, романо-герман тил тармоғига мансуб хизмат сўз туркумларининг комбинацияси, шунингдек, гибрид тиллар таъсири остида сўроқ гап таркибидан ёрдамчи феълларнинг тушириб қолдирилиши билан изоҳланган;
босма ва электрон лексикографик манбаларда сўзлашув сўз ва ифодаларининг даражавий тақдим этилиш хусусиятлари очиб берилган, бунда лингвокултурологик сўзлашув лексикасининг кенгайтирилган талқини, лингвистик ўйинлар, статистик маълумотлар, мултимедия материаллари ҳамда замонавий бадиий асарлар, қўшиқлар матнлари ва ижтимоий тармоқлардан олинган мисолларни киритиш ҳисобга олинган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Инглиз тили коллоквиал тизимининг айрим даражавий хусусиятларини ўрганиш бўйича олинган натижалар қуйидаги тарзда қўлланилди:
яширин тематик маънога эга бўлган ва орфографик трансформацияларга учраган сўзлашув бирликлари тизимлаштирилиб, улар 60230100–Филология ва тилларни ўқитиш йўналиши (бакалавриат) талабалари учун мўлжалланган “Замонавий инглиз тилининг сўзлашув сўз ва иборалари қисқа тематик луғати (мевалар, резаворлар ва ёнғоқ-мевали экинлар номларининг яширин маъноси)” номли луғатни яратиш учун асос бўлиб хизмат қилди (Самарқанд давлат чет тиллар институтининг 2025-йил 28-мартдаги № 194/30.02.01 маълумотномаси). Натижада, илмий тадқиқот материаллари замонавий луғатларда сўзлашув тематик гуруҳларини тизимлаштиришда ҳамда сўзлашув инглиз тилининг орфографик ва пунктуацион меъёрларидаги янги тенденсияларни тўлдиришда акс эттирилди;
замонавий инглиз сўзлашув синтаксисидаги устувор синтактик конструксиялар ва уларнинг стандарт грамматика тизимига таъсирига оид хулосалар “Энглиш Аccесс Миcросчоларшип Програм” лойиҳаси доирасида илмий изланишлар сифатини ошириш жараёнида қўлланилган (Самарқанд давлат чет тиллар институтининг 7-апрел 2025-йилдаги № 931/02 маълумотномаси). Натижада, илмий тадқиқот маълумотлари замонавий контекстларда сўзлашув грамматик меъёрларини тизимлаштириш доирасида қайд этилди;
коллоквиал инглиз тилида орфографик меъёрлар ўзгаришининг иккиёқлама ва турлича ёндашувлар асосида ёзилиш шаклларига таъсири таҳлили СУЗ-800-21ГР-3181 “Реинфорcинг Энглиш Лангуаге cомпетенcе ат Карши Стате Университй” халқаро грант лойиҳасининг назарий асосини бойитишга хизмат қилган (Қарши давлат университетининг 10-апрел 2025-йилдаги № 04/1296 маълумотномаси). Натижада, хулосалар курс лойиҳаси доирасида ҳамда онлайн ресурсларни бойитишда қўлланилди;
грамматика, социолингвистика, лингвокултурология ва лексикология нуқтаи назаридан назарий ҳамда амалий натижаларни қўллашга оид материаллар “Самарқанд овози” дастури ссенарийсини тайёрлашда фойдаланилди (Ўзбекистон Миллий телерадиокомпаниясининг 2025-йил 18-апрелдаги 01-07/155-сонли маълумотномаси). Натижада, сўзлашув сўзлари ва сўз бирикмаларининг лексик-семантик хусусиятларини аниқлашга оид материаллар лингвистик ва экстралингвистик омилларни жалб этган ҳолда “Самарқанд овози” радио дастурига киритилди;
коллоквиализмларнинг орфографик ва тематик таснифи, морфология ва синтаксисдаги янги тенденсияларни ўрганишга доир амалий таклифлар КА-3-007 “Ўзбекистонда фан ва таълим интеграциялашуви жараёнининг ижтимоий, маънавий-ахлоқий, консептуал фалсафий муаммолари таҳлили” лойиҳасида қўлланилган (Мирзо Улуғбек номидаги Ўзбекистон Миллий университетининг 23-май 2025-йилдаги № 04/11-6457 маълумотномаси). Натижалар инглиз сўзлашув тилини орфографик, лексик-семантик ва морфологик-синтактик жиҳатдан тизимли ўрганишга асос бўлиб хизмат қилган;
Британия, Америка, Янги Зеландия ва Австралия инглиз тилларидаги коллоквиализмларда яширин маъно хусусиятлари, қўшиқлар матнлари, ижтимоий тармоқлар, замонавий бадиий адабиёт асосида таҳлил қилинган лексик-семантик ўзига хосликлар, шунингдек, сўзлашув синтаксисида икки модал феъл бирикмалари ва мултимодал гапларнинг қўлланилиши (Алишер Навоий номидаги Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университетининг 12-июл 2025-йилдаги № 01/4-3084 маълумотномаси) доирасидаги лойиҳага татбиқ этилган. Натижалар луғат манбалари, ўқув материаллари ва инновацион илмий лойиҳа асосида таълим жараёнини мустаҳкамлашга қаратилган янги ёндашувлар сифатида қўлланилган.