Сапаева Феруза Давлатовнанинг фан доктори (DSc) диссертация ҳимояси
ҳақида эълон

I. Умумий маълумотлар:
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): “Мумтоз шеърий матнларнинг қардош тилларга таржимаси муаммолари (Махтумқули шеърларининг ўзбек, қорақалпоқ ва озарбайжон тилларидаги таржималари мисолида)” мавзусидаги 10.00.06 – “Қиёсий адабиётшунослик, чоғиштирма тилшунослик ва таржимашунослик” (филология фанлари). 
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: В2023.3.DSc/Fil657. 
Илмий маслаҳатчи: Омонов Қудратулла Шарипович, филология фанлари доктори, профессор. 
Диссертация бажарилган муассаса номи: Тошкент давлат шарқшунослик университети.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Тошкент давлат шарқшунослик университети, DSc.03/2025.27.12.Fil.05.03.
Расмий оппонентлар: Содиқов Қосимжон Позилович, филология фанлари доктори, профессор; Шодмонов Нафас Намозович, филология фанлари доктори, профессор; Курамбаева Гуландам Каримбаевна, филология фанлари доктори, профессор.
Етакчи ташкилот: Ўзбекистон Республикаси Фанлар академияси Ўзбек тили, адабиёти ва фольклори институти.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқот мақсади Махтумқули шеърларининг ўзбек, қорақалпоқ ва озарбайжон тилларидаги таржималари мисолида мумтоз матнларни қардош тилларга таржима қилишнинг муаммоларини очиб беришдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
мумтоз шеърий матнларни қардош туркий тилларга ўгиришда тиллараро генетик яқинлик омили, луғавий қулайликлар, маъновий чалкашликлар асосланган ҳамда Махтумқули шеърларининг туркий тиллардаги таржималари такомили ёритилган;
Махтумқули шеърларининг ўзбек, қорақалпоқ ва озарбайжон тилларидаги таржималари мисолида мумтоз асарларни қардош тилларга ўгиришда бадиий шакл ва мазмунни сақлаш усуллари аниқланган ҳамда тиллараро таржимада миллий ўзига хосликни қайта яратишнинг қиёсий моделлари ишлаб чиқилган;
Махтумқули шеъриятининг қардош тиллардаги таржимасида шаклан ўхшаш, семантик жиҳатдан фарқли бирликлар – “сохта эквивалентлар”нинг юзага келиш сабаблари аниқланган ҳамда уларнинг аслиятдаги маъно кўламини етказиш тамойиллари консептуал жиҳатдан далилланган;
Махтумқули назмий асарларидаги миллий хос сўзлар ва диний-ирфоний тушунчаларнинг қардош тиллардаги ифодаси аниқланиб, таржимон талқинида аслиятнинг лисоний-услубий жозибасини сақлаш ҳамда мумтоз поэтик меросни қайта яратишнинг мезонлари асосланган;
таржимада бадиий тасвир воситаларини акс эттириш ҳамда мумтоз шеърий матннинг қардош туркий тиллардаги талқинида муқобил вазн топиш, қофия тизимини сақлаш ва радифни қайта яратиш каби жанр муаммолари Махтумқули шеърияти мисолида асосланиб, мумтоз шеър қурилишининг лисоний ва эстетик қонуниятлари аниқланлган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Махтумқули шеърларининг ўзбек, қорақалпоқ ва озарбайжон тилларидаги таржималарининг қиёсий таҳлили ҳамда қардош тиллардан таржима масалалари тадқиқи жараёнида олинган натижалар асосида:
Махтумқули шеърларининг ўзбек, қорақалпоқ ва озарбайжон тилларидаги таржималарида сохта эквивалентлар масаласи, пароним ва тусмол эквивалентлар муаммосини ўрганиш масаласига доир илмий-назарий умумлашмалардан Ўзбекистон Республикаси Фанлар академияси Қорақалпоғистон бўлими Қорақалпоқ гуманитар фанлар илмий-тадқиқот институти томонидан ФА-Ф1-Г003 “Ҳозирги қорақалпоқ тилида функционал сўз ясалиши” мавзусидаги фундаментал илмий лойиҳада фойдаланилган (ЎзРФАҚҚБ нинг 2025 йил 16 майдаги 279/1-сон маълумотномаси). Натижада мумтоз матнларда Махтумқули шеърлари таржималаридаги муаммо ўзбек ва қорақалпоқ, озар тилларидаги адабиётшунослик ва тилшунослик нуқтайи назаридан махсус ўрганилиб, илмий-назарий хулосалар чиқарилганлиги, миллий хос сўзлар, реалиялар билан боғлиқ услубий хусусиятларини ўрганишга бағишланган илмий ишларни қиёсий-типологик жиҳатдан тадқиқ этишга муҳим асос бўлган;
Мумтоз матнлар таржимасида қардош ўзбек, туркман, қорақалпоқ ва озарбайжон адабий алоқаларида Махтумқули мақоми, хусусан мумтоз шеърий ёки насрий матнлар таржимаси, тарихи, уларни илмий тадқиқот сифатида ўрганиш, адабий-маданий алоқалар тарихини ёритишда, адабий таъсир шакллари, уларнинг ўзаро диффузияси, адабий анъана ва унга муносабат масалалари очиб берилишига хос тадқиқотлар ҳақидаги хулосалар Ўзбекистон давлат жаҳон тиллари университетида давлат илмий-техника дастурлари доирасида 2023 йил 1 июндан 2025 йил 31 майгача бажарилиши мўлжалланган IL-27-4722022413-сонли “Қиёсий адабиётшунослик” фанининг “Компаративистика” электрон платформасини яратиш мавзусидаги инновацион лойиҳаси учун манба сифатида фойдаланилган (ЎзДЖТУнинг 2025 йил 24 майдаги 04-04-1/2499-сон маълумотномаси). Натижада диссертацияда илгари сурилган таклифлар, тавсия ва хулосалар орқали зарурий маълумотлар олинган;
Таржимада мумтоз матн услубини акс эттириш муаммоси – Махтумқули шеърларининг ўзбек, қорақалпоқ ва озарбайжон тилларидаги таржималари мисолида миллий колорит билан боғлиқ бирликларнинг қардош тиллардаги таржималарида ифодаланиши ҳамда таржималарда уларнинг акс эттириш усуллари ҳақидаги турли таржимашунослик мактаби вакилларининг миллий колоритга, таржима тилига оид илмий қарашларини ўзаро таққослаганда олинган назарий фикрлар, хулосалар ва таржималарни аслият билан қиёслаш жараёнида юзага келган таҳлиллар, таклиф ва тавсиялардан Ўзбекистон Ёзувчилар уюшмасининг устувор йўл хариталари, дастурлари, адабий муҳокамаларида, илмий йиғинларида фойдаланилган (Ўзбекистон Ёзувчилар уюшмасининг 2025 йил 3 июндаги 01-03/250-сон маълумотномаси). Натижада, таржимашуносликнинг муҳим масалаларидан бири бўлган миллий хос сўзлар ва уларни таржимада юзага чиқаришнинг усуллари бўйича адабий таржима билан шуғулланувчи ижодкорларнинг билим ва малакасини ошишига хизмат қилган;
Таржимада бадиий тасвир воситаларини қайта яратиш, миллий хос сўзлар таржимаси, мумтоз шеърий матн таржимасида вазн, қофия ва радиф, шунингдек, қиёсий таржимашуносликка доир илмий-назарий умумлашмалардан ЎзРФАҚҚБ Қорақалпоқ гуманитар илмий-тадқиқот институтида амалга оширилган “Қорақалпоқ ёзувчиларининг ижодий лабораториясини монографик аспектда таҳлил қилиш” (2021-2023) мавзусидаги лойиҳада фойдаланилган (ЎзРФА ҚҚ бўлимининг 2025 йил 17 октябрдаги 633/1-сон маълумотномаси). Натижада адабий жараён ва адабий алоқалар, бадиий адабиёт, индивидуал услуб масалаларини ўрганишда, хусусан Алишер Навоий, Фузулий, Бердақ, Ажиниёз, Махтумқули сингари ўзбек, қорақалпоқ, туркман, озар мумтоз адабиёти вакилларининг ноёб асарларининг ғоявий-бадиий, услубий хусусиятларини ўрганишга бағишланган илмий ишларни қиёсий-типологик жиҳатдан тадқиқ этишга ҳамда туркман, озар, қорақалпоқ ва ўзбек адабиёти ҳақидаги қарашларнинг бойитилишига муҳим асос бўлган;
Махтумқули ижоди билан боғлиқ қиёсий адабиётшунослик ва таржимашуносликнинг долзарб масалалари бўйича таклифлар ва илмий тадқиқот ишларидаги долзарб мавзулар, ундаги илмий-назарий, илмий-адабий, маърифий-ахлоқий қарашлар Қорақалпоғистон Республикаси Телерадиокомпаниясининг миллатлараро тотувликка доир “Мийрас”, “Ассалаўма әлейкум, Қарақалпақстан”, “Жаңалықлар”, “Изленис” сингари телекўрсатув ва эшиттиришларда фойдаланилган (Қорақалпоғистон Республикаси Телерадиокомпаниясининг 2025 йил 12 июндаги 05-22/347-сон маълумотномаси). Натижада тадқиқот манбалари аҳолига, ўқувчи ёшларга, талабаларга, олимларга ва бадиий адабиётга қизиқувчи кенг оммага тарғиб этилиб, маданий-маърифий кўрсатувлар томошабоплиги таъминланган.