Жўраева Лайло Жиянқул қизининг 
филология фанлари бўйича фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон

I.Умумий маълумот  
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармогʻи): “Навоий асарларидаги реалияларнинг лингвокултрологик тадқиқи” 
10.00.01 – Ўзбек тили
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: В2024.2.PhD/Fil4638
Илмий раҳбар:  Саидов Ёқуб Сиддиқович, филология фанлари доктори (DSc), профессор. 
Диссертация бажарилган муассаса номи: Бухоро давлат университети 
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи (муассасалар), ИК рақами: Бухоро давлат университети DSc.03/2025.27.12.Fil.08.07
Расмий оппонентлар: Хўжамурод Жабборов, филология фанлари доктори (DSc), профессор;  Ҳамроева Ҳулкар Ҳамидуллаевна, филология фанлари доктори (DSc),  профессор 
Етакчи ташкилот: Урганч давлат университети 
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади ўзбек миллий маданиятини акс эттирувчи реалияларни Алишер Навоий шеърий асарлари мисолида очиб бериш, тил ва маданиятнинг лисоний ҳамда ижтимоий алоқадорлигини асослашдан иборат. 
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
тилшуносликда реалия ҳодисасининг ёндош тушунчалар: метафора, ксенизм ва колорит билан фарқланиши этак, қоп, учмоқ, уламоқ, узмоқ, дастурхон, уд, сўм, таноб каби мисоллар билан очиб берилган, реалияларнинг лингвокултурологик бирликлар тизимида тутган ўрни ҳамда лексик-семантик хусусиятлари ўзбек халқи маданияти, тарихи, маиший ҳаёти ҳамда адабий тили билан ўзаро боғлиқ тарзда аниқланган;  
ўзбек тилидаги реалиялар диахрон ва синхрон аспектда реалия-неологизм, реалия-архаизм ва реалия-тарихизм турларига ажратилиб, Алишер Навоий шеърий асарларидаги озиқ-овқат (этмак, умоч, шилон, қовурмоч, чалпак каби), кийим-кечак (амома, чачвон, капанак, йилак, қур, иксун, хоро, хаз каби) тушунчаларини ифодаловчи этнографик реалияларнинг лингвомаданий хусусиятлари ва луғавий-бадиий жиҳатдан қўлланиш сабаблари шоир асарларидаги фактик материаллар орқали исботланган;
шоир поетик асарларидаги тутмоч, балабон, алоча, иксун, мошоб, саббоғ, ассор, раъд, оғар, билкут, арлот, йиғоч, қулоч, қарич каби реалиялар ижтимоий-сиёсий, маданий-маиший, диний-мифологик, уй-жой жиҳозлари, кийим-кечак, касб-ҳунар, унвон, ҳарбий, этноним, урф-одат, ўлчов номли мавзу гуруҳлари бўйича таснифланиб, уларнинг этимологияси, лингвокултурологик хусусиятлари, халқ маданияти ва тилида шаклланиш ҳамда мукаммаллашиш механизми очиб берилган;
ҳозирги ўзбек адабий тилининг адиб шеърий асарларидаги реалияларга муносабати белгиланиб, шоир шеърий асарларидаги реалияларнинг энг кўп қисми отлардан иборатлиги шилон, жубба, ридо ҳамда улар орасида айрим отлашган сифатлар мавжудлиги қасаб, сақарлот, зарбафт каби фактик материаллар билан аниқланиб, реалиялар миллий, маданий ва тарихий хусусиятларга эга бўлиши Алишер Навоий асарлари мисолида далилланган. 
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. 
Олинган илмий натижалар қуйидаги ишларда жорийланган:
Алишер Навоий шеърий асарларидаги реалияларни лингвомаданий аспектда ўрганиш бўйича олинган натижалар асосида:
тилшуносликда реалия ҳодисасининг ёндош тушунчалар: метафора, ксенизм ва колорит билан фарқланиши этак, қоп, учмоқ, уламоқ, узмоқ, дастурхон, уд, сўм, таноб каби мисоллар билан очиб берилган, реалияларнинг лингвокултурологик бирликлар тизимида тутган ўрни ҳамда лексик-семантик хусусиятлари ўзбек халқи маданияти, тарихи, маиший ҳаёти ҳамда адабий тили билан боғлиқ эканлигига доир хулосалардан  60111400 – Ўзбек тили ва адабиёти ихтисослиги 3-курс  бакалавриат талабалари учун моължалланган “Терминология ва лексикография асослари” дарслигининг  “Навоий асарларига тузилган луғатлар”, “Термин ва терминология”, “Ўзбек тили сўз бойлигида соҳавий терминлар ва уларнинг тил хусусиятлари” мавзуларини ёритишда фойдаланилган (Олий ва оърта махсус таълим вазирлигининг 2024-йил  29-майдаги 194-227-рақамли гувоҳномаси). 
ўзбек тилидаги реалиялар диахрон ва синхрон аспектда реалия-неологизм, реалия-архаизм ва реалия-тарихизм турларига ажратилиб, Алишер Навоий шеърий асарларидаги озиқ-овқат (этмак, умоч, шилон, қовурмоч, чалпак каби), кийим-кечак (амома, чачвон, капанак, йилак, қур, иксун, хоро, хаз каби) тушунчаларини ифодаловчи этнографик реалияларнинг лингвомаданий хусусиятлари ва луғавий-бадиий жиҳатдан қўлланиш сабабларини кўрсатиб берувчи материаллардан Бухоро вилояти телерадиоканалининг “Ассалом, Бухоро”, “Сўз ва адабиёт”, “Халқ қадрлаган дурдоналар” кўрсатувларининг ссенарийларини тайёрлашда  фойдаланилган. ( ЎзМТРК Бухоро вилояти телерадиокомпаниясининг 2025-йил 31-январдаги №01/09/55-сонли маълумотномаси). Натижада мазкур телекоърсатувлар учун таййорланган материалларнинг мазмуни мукаммаллашган, илмий далилларга бой боълиши таъминланган.
шоир поетик асарларидаги тутмоч, балабон, алоча, иксун, мошоб, саббоғ, ассор, раъд, оғар, билкут, арлот, йиғоч, қулоч, қарич каби реалиялар ижтимоий-сиёсий, маданий-маиший, диний-мифологик, уй-жой жиҳозлари, кийим-кечак, касб-ҳунар, унвон, ҳарбий, этноним, урф-одат, ўлчов номли мавзу гуруҳлари бўйича таснифланиб, уларнинг этимологияси, лингвокултурологик хусусиятлари, халқ маданияти ва тилида шаклланиш ҳамда мукаммаллашиш механизми очиб берилган хулосалардан ИИ-4721101717 - рақамли “Хизмат кўрсатиш обектлари миллий номлари интерактив электрон платформасини яратиш” (2022-2023-й.й.) мавзусидаги амалий грант лойиҳасида фойдаланилган. (Алишер Навоий номидаги Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университети ҳузуридаги Давлат тилида иш юритиш асосларини ўқитиш ва малака ошириш марказининг 2025-йил 4 - февралдаги №188-сонли маълумотномаси). Натижада халқ маданиятида реалияларнинг шаклланиш ва мукаммаллашиш механизми аниқланди.