Нураддинова Равияжан Султанбаевнанинг
фалсафа доктори (PhD) ҳимояси ҳақида эълон
I.Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтиссослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи): “Абу Райҳон Берунийнинг маърифий ғояларидан олий педагогик таълим жараёнида самарали фойдаланиш технологияси”, 13.00.01 – Педагогика назарияси.Педагогик таълимотлар тарихи
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: B2023.3.PhD/Ped4819.
Илмий тадқиқот иши бажарилган муассаса номи: Абу Райҳон Беруний номидаги Урганч давлат университети.
Илмий раҳбар: Ходжаниязов Сардор Умарович педагогика фанлари доктори (DSc), профессор.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса (муассасалар) номи, ИК рақами: Алфраганус Университй, PhD.03/2025.27.12.Ped.31.01
Расмий оппонентлар: педагогика фанлари доктори (DSc), доцент Қурбонова Мафтуна Фахриддиновна; педагогика фанлари доктори (DSc), профессор Рахманова Муқаддас Қаҳрамановна.
Етакчи ташкилот: сифатида Гулистон давлат университети.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II.Тадқиқотнинг мақсади Абу Райҳон Берунийнинг фалсафий-педагогик қарашлари асосида олий таълим талабаларининг маънавий-ахлоқий тарбиясини такомиллаштиришга хизмат қиладиган педагогик тизимни ишлаб чиқишдан иборат
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
компетенсиявий ёндашув, ҳолистик баҳолаш тамойили ва михед-метҳодс (сифат + миқдорий) тадқиқот методи асосида талабалар ахлоқий шаклланиш даражасини аниқлашга хизмат қилувчи компонентларни қамраб олган интеграциялашган индикаторлар тизими ишлаб чиқилиб, рефлексив эссе, муаммоли вазият таҳлили, ўзини-ўзи баҳолаш матрицалари ва ижодий топшириқлар каби фаолият турларининг педагогик мазмуни аниқлаштирилди ҳамда уларнинг баҳолаш диагностикаси сифат жиҳатдан такомиллаштирилган;
консептуал моделлаштириш методи асосида аксиологик ёндашув, маданий-меросга таянган таълим модели ва Берунийнинг илм-фан, ҳақиқатпарварлик, адолат, бағрикенглик ва ҳалоллик ҳақидаги илмий-фалсафий қарашларига таянган ҳолда “илм – ахлоқ – виждон – жамият” ўзаро боғлиқ тизими асосида шаклланадиган, талабани ахлоқий тафаккур субекти сифатида босқичма-босқич ва изчил ривожлантиришга йўналтирилган интеграллашган ғоявий-педагогик моделнинг структуравий ва мазмуний компонентлари илмий жиҳатдан асослаб берилган;
интерактив ўқитиш технологиялари, конструкцивистик ёндашув ва дизайн-тадқиқот (десигн-басед ресеарч) методи асосида Беруний меросини таълим жараёнининг тарбиявий компонентига интеграция қилишга қаратилган, ўқитувчилар учун мўлжалланган машғулот ссенарийлари, cасе-студй, рефлексив эссе, драматизация, баҳс-мунозаралар ҳамда “ахлоқий танлов” симулятори каби фаол методларни ўз ичига олган, шунингдек, мобил иловалар ва визуал график плакатлар кўринишидаги аутентик ресурслар билан бойитилган ташкилий-услубий тавсиялар тизими ишлаб чиқилган;
босқичли дидактик лойиҳалаш ёндашуви, эмпирик-педагогик таҳлил ва экспериментал методлар асосида таништирув ва мотивация, илм ва ахлоқ моҳиятини англаш, Беруний ахлоқий-фалсафий қарашларига таянган ахлоқий қарорлар қабул қилиш, рефлекция ва баҳолаш босқичларини ўз ичига олган яхлит дидактик тизим лойиҳалаштирилган, шунингдек, мазкур тизимнинг ўқув фаолияти натижалари ҳамда талабаларнинг ахлоқий ривожланганлик кўрсаткичларига таъсири статистик маълумотлар асосида таҳлил қилиниб, замонавий тажриба-синов самарадорлиги асослаб берилган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши:
Абу Райҳон Берунийнинг маърифий ғояларидан олий педагогик таълим жараёнида самарали фойдаланиш технологияси мавзусидаги тадқиқот натижалари асосида:
Компетенсиявий ёндашув, ҳолистик баҳолаш тамойили ва михед-метҳодс
(сифат + миқдорий) тадқиқот методи асосида талабалар ахлоқий шаклланишини баҳолаш учун сифат ва миқдорий мезонларни мужассамлаштирган, билим (когнитив), муносабат (аффектив) ва фаолият (конатив) йўналишлари бўйича ишлаб чиқилган индикаторлар тизими таклиф қилинган бўлиб, рефлексив эссе, вазиятли қарорлар анализи, ўзини баҳолаш жадвали, ижодий ишлар каби фаолият турларининг педагогик мазмунини такомиллаштириш асосидаги тавсиялардан “Хоразм мутаффакирларининг педагогик қарашлари” номли ўқув қўлланма мазмунига сингдирилган (Урганч давлат университетининг 2024-йил 7-декабрдаги 131-сонли буйруғига асосан берилган 117-рақамли гувоҳнома). Натижада, Берунийнинг педагогик меросини илмий ўрганиш асосидаги тавсиялар бўлажак ўқитувчиларнинг маънавий-ахлоқий фазилатларини ривожлантиришга хизмат қилган;
консептуал моделлаштириш методи асосида аксиологик ёндашув, маданий-меросга таянган таълим модели ва Берунийнинг илм-фан, ҳақиқатпарварлик, адолат, бағрикенглик, ҳалоллик каби илмий-фалсафий қарашлари асосида “илм–ахлоқ–виждон–жамият” тизимига асосланган, интеграллашган ғоявий-педагогик ёндашувни ифодалайдиган, талабани ахлоқий тафаккур эгаси сифатида босқичма-босқич изчил шаклланишига қаратилган консептуал моделнинг асосий компонентлари аниқлаштириш асосидаги тавсияларидан Ўзбекистон “Адолат” социал-демократик партияси харакатининг 2025-йилга мўлжалланган иш режасининг 1.7 “Жамоатчилик кайфияти” (фуқаролар нималар хақида ўйлаяпти, нималарни истаяпти, жамоатчилик фикри), 2.3 ННТ вакиллари билан муҳокама ва давра суҳбатларини ўтказиш (Мулоҳаза учун тегишли мавзуларни аниқлаш, ННТлар ўртасида муҳим тадбирлар бўйича сўровлар ўтказиш), 4.5 (Умуммиллий тадбирларни ўтказиш), 4.11. Миллий тадқиқотларни олиб бориш бандларини ижросини таъминлашда фойдаланилган (Ўзбекистон “Адолат” социал-демократик партияси Хоразм вилояти Кенгаши
2025-йил 24-сентябр, 76-сонли маълумотномаси). Натижада, олий педагогик таълим муасссасалари талабарининг маънавий-ахлоқий маданияти янада такомиллаштирилди;
интерактив ўқитиш технологиялари, конструкцивистик ёндашув ва дизайн-тадқиқот
(десигн-басед ресеарч) методи асосида Беруний меросини олий таълимнинг тарбиявий компонентига киритиш бўйича ўқитувчилар учун машғулот ссенарийлари, cасе-студй, эссе, драматизация, баҳслар, “ахлоқий танлов” симулятори каби замонавий шакллари аниқлаштириш, баҳолаш рубрикалари ва интерактив ресурслар (мобил илова, график плакатлар) шаклида ишлаб чиқилган ташкилий-услубий тавсиялардан “Хоразм мутаффакирларининг педагогик қарашлари” номли ўқув қўлланма мазмунига сингдирилган (Урганч давлат университетининг
2024-йил 7-декабрдаги 131-сонли буйруғига асосан берилган 117-рақамли гувоҳнома).
Натижада, Берунийнинг маърифий ғоялари асосида тарбиявий методлар ва ахлоқий қадриятларнинг оʻзаро богʻлиқлиги ҳамда уларнинг маʼнавий камолотидаги аҳамиятини асослашга доир методик тавсиялар ишлаб чиқишга хизмат қилган.
босқичли дидактик лойиҳалаш ёндашуви, эмпирик-педагогик таҳлил ва экспериментал методлар асосида таништирув ва мотивация, илм ва ахлоқ моҳиятини англаш, Беруний ахлоқий-фалсафий қарашларини акс эттирувчи, ахлоқий қарорлар қабул қилиш, рефлекция ва баҳолаш босқичларидан иборат дидактик тизимни лойиҳалаштириш, уни ўқув фаолияти натижалари ва талабалар ахлоқий ривожланганлик кўрсаткичларига таъсирини эмпирик таҳлил қилиш, ўқув-тарбиявий фаолиятда талабалар онгида ахлоқий рефлекция даражасини оширишга оид таклиф ва тавсиялардан Ўзбекистон Миллий телерадиокомпаниясининг телекеналларидаги илмий ва маънавий-маърифий мазмундаги кўрсатувларида фойдаланилган (Ўзбекистон Миллий телерадиокомпаниясининг Хоразм вилояти телерадиоканали давлат муассасининг 2025-йил 25-сентябрдаги 784-сонли маълумотномаси). Натижада, таʼлим ва шахсий тарбия соҳасидаги кейинги назарий, илмий ва услубий ишланмалар учун асос боълиб хизмат қилади.
