Джагаспанян Рафик Николаевич
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон

I.Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): Образ народного героя в русской и узбекской литературе (на примере романов В.Шукшина “Я пришел дать вам волю” и Х.Тухтабаева “Золотая голова мстителя”) Қиёсий адабиётшунослик, чоғиштирма тилшунослик ва таржимашунослик ихтисослиги бўйича.
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: № В2024.4.PhD/Fil5310.
Илмий раҳбар: Қосимов Абдугапир Абдикаримович,филология фанлари доктори, профессор.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Фарғона давлат университети.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Фарғона давлат университети, DSc.03/2025.27.12.Fil.10.05 рақамли Илмий кенгаш.
Расмий оппонентлар: филология фанлари доктори (DSc), доцент Саримсақов Хуршид Абдималикович, филология фанлари доктори (DSc), профессор Ҳаллиева Гулноз Искандаровна.
Етакчи ташкилот: Қўқон давлат университети.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II.Тадқиқотнинг мақсади В.Шукшиннинг “Мен сизларга эркинлик бергани келдим” ва Х.Тўхтабоевнинг “Қасоскорнинг олтин боши” романлари мисолида рус ва ўзбек адабиётидаги халқ қаҳрамони образини қиёсий таҳлил қилиш орқали уларнинг умумий хусусиятлари, миллий ўзига хослиги ва бадиий жиҳатларини ёритишдан иборат.
III.Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
Василий Шукшин ва Худойберди Тўхтабоевнинг бадиий асарларида акс этган миллий қаҳрамонликнинг Ўзбекистон ва Россия тарихий-маданий воқелиги доирасидаги ўзига хос хусусиятлари, шунингдек, халқ онгининг ифодачиси сифатида Степан Разин ва Намоз образларининг бадиий ифода жиҳатлари аниқланган;
ёзувчилар асарларида халқ қаҳрамонини тасвирлашда муаллифлик дунёқарашини моделлаштиришнинг муҳим тамойиллари тадқиқ этилган ҳамда Степан Разин ва Намоз образлари тарихий ҳақиқат ва афсонавий идрокнинг уйғунлашуви сифатида намоён бўлиши асосланган;
Василий Шукшин ва Худойберди Тўхтабоев романларида бадиий воқеликни моделлаштириш усуллари, индивидуал ва жамоавий онг ўртасидаги мулоқот тамойилига асосланган қаҳрамонлик моделлари асослаб берилган. Шунингдек, ҳар бир ёзувчининг бадиий олами ва тилининг ўзига хослиги, уларнинг психологизм, нутқ хусусиятлари ва халқ оғзаки ижодига хос йўналишда намоён бўладиган индивидуал услуби таҳлил қилинган;
Василий Шукшин ва Худойберди Тўхтабоевнинг бадиий асарларида, хусусан, “Мен сизларга эркинлик бергани келдим” ва “Қасоскорнинг олтин боши” романларида халқ қаҳрамонлигининг ўзига хос жиҳатлари мавжудлиги, бош қаҳрамонлар (Степан Разин ва Намоз)нинг тарихий ва маданий роль билан боғлиқ дунёқарашининг ўзига хослиги исботланган. Шунингдек, қиёсланаётган асарларнинг адабий анъанадаги ўрнини белгиловчи исёнкорлик, адолатпарварлик ва миллий ўзига хослик каби ғоявий аҳамиятга эга жиҳатлари аниқланиб, асослаб берилган.
IV.Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши: pус ва ўзбек адабиётида халқ қаҳрамони образи (В.Шукшиннинг “Мен сизларга эркинлик бергани келдим” ва Х.Тўхтабоевнинг “Қасоскорнинг олтин боши” романлари мисолида)” мавзусидаги ушбу тадқиқот натижалари асосида:
Василий Шукшин ва Худойберди Тўхтабоевнинг бадиий асарларида миллий қаҳрамонликнинг Россия ва Ўзбекистон тарихий-маданий воқеликлари контекстидаги ўзига хос хусусиятлари, шунингдек, Степан Разин ва Намоз образларининг халқ онгининг ифодачиси сифатида бадиий гавдаланиш хусусиятлари ҳақидаги илмий-назарий хулоса ва натижаларидан Ўзбекистон давлат хореография академиясида F3-2019081663-рақамли “Ўзбек миллий рақс санъатини тарғиб этишга бағишланган веб-сайт ва мультимедиа маҳсулотлари (электрон луғатлар) тўпламини яратиш” мавзусидаги фундаментал лойиҳада фойдаланилган. Хусусан, “Ўзбек фольклор санъати терминларининг қисқача ўзбекча-инглизча-немисча изоҳли луғати” номли қисқа изоҳли луғат яратилди (2025 йил 10 декабрдаги 1/04-213-сон маълумотнома). Натижада лойиҳанинг илмий-назарий ва илмий-амалий аҳамияти ошди;
ёзувчилар асарларида халқ қаҳрамонини тасвирлашда муаллифлик дунёқарашини моделлаштиришнинг муҳим тамойиллари, хусусан, Степан Разин ва Намоз образларининг тарихий ҳақиқат ва мифологик идрок синтези сифатида намоён бўлиши, XX аср иккинчи ярмидаги рус ва ўзбек адабий жараёнларининг ривожланиш динамикасини кузатиш имконини берган натижалардан Мусиқа ва санъат ўқув муассасалари учун F3-2019081773-рақамли “Болалар рақслари фанидан интерактив ўқув-методик қўлланмалар яратиш” мавзусидаги фундаментал лойиҳани амалга оширишда фойдаланилди. Хусусан, Ўзбекистон давлат хореография академиясида “Ўзбек болалар рақслари, рақс либослари ва тақинчоқлари номларининг ўзбекча-русча-инглизча-немисча луғати” номли қисқа изоҳли луғат яратилди (2025 йил 10 декабрдаги 1/04-212-сон маълумотнома). Натижада, бу ишлар рақс санъати билан боғлиқ русча сўзлар ва уларнинг муқобилларини аниқлаш ҳамда тўғри танлаш бўйича илмий-назарий қарашларни такомиллаштиришга асос бўлди. Шунингдек, лойиҳанинг илмий-назарий ва илмий-амалий аҳамияти ошди.
Василий Шукшин ва Худойберди Тўхтабоев романларида бадиий воқеликни моделлаштириш усуллари, индивидуал ва жамоавий онг ўртасидаги мулоқот тамойилига асосланган қаҳрамонлик моделлари асослаб берилган, шунингдек, ҳар бир ёзувчининг бадиий олами ва тилининг ўзига хослиги, уларнинг психологизм, нутқ хусусиятлари ва халқ оғзаки ижодига хос услубда намоён бўладиган индивидуал услуби таҳлил қилинган натижаларидан Ўзбекистон Республикаси Миллий телерадиокомпаниясининг “Ўзбекистон тарихи” телеканалида эфирга узатиладиган “Тақдимот” ва “Мавзу” кўрсатувлари сценарийларини тайёрлашда фойдаланилган. (2025 йил 10 декабрдаги 26-36-1054-сонли маълумотнома). Натижада, В.Шукшиннинг “Мен сизларга эркинлик бергани келдим” ва Х.Тўхтабоевнинг “Қасоскорнинг олтин боши” романларидаги халқ қаҳрамони образини таҳлил қилиш орқали телетомошабинларнинг китобхонлик маданияти даражасини оширишга ва ватанпарварлик туйғусини уйғотишга эришилди;
Василий Шукшин ва Худойберди Тўхтабоевнинг бадиий асарларида, хусусан, “Мен сизларга эркинлик бергани келдим” ва “Қасоскорнинг олтин боши” романларида халқ қаҳрамонлигининг ўзига хос жиҳатлари мавжудлиги, бош қаҳрамонлар (Степан Разин ва Намоз)нинг тарихий ва маданий роль билан боғлиқ дунёқарашининг ўзига хослиги исботланган, шунингдек, қиёсланаётган асарларнинг адабий анъанадаги ўрнини белгиловчи исёнкорлик, адолатпарварлик ва миллий ўзига хослик каби ғоявий аҳамиятга эга жиҳатлари аниқланган ва асослаб берилган натижалардан Ўзбекистон Республикаси Миллий телерадиокомпаниясининг “Фарғона” телеканалида 2025 йилда эфирга узатилган “Хайрли кун”, “Ёшлар вақти” кўрсатувлари ва “Кун мавзуси” радиоэшиттиришида фойдаланилган (2025 йил 27 октябрдаги 01-12/220-сонли маълумотнома). Натижада телетомошабинлар ва радиотингловчиларнинг дунёқарашини ўзгаришига ва маданий савиясини юксалишига хизмат қилган.