Косимова Хуршида Ражаббоёвнанинг
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон

I. Умумий маълумотлар. Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган тармоғи номи): «Мис(ИИ) ва рух ионларини иммобиланган ализаринли бўёқлар ёрдамида аниқлашнинг сорбсион-спектроскопик усулларини ишлаб чиқиш», 02.00.02 – Аналитик кимё (кимё фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: Б2025.2.PhD/К974.
Илмий раҳбар: Сманава Зулайхо Асаналиевна, кимё фанлари доктори, профессор.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Самарқанд давлат университети.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Термиз давлат университети, DSc.03/2025.27.12.К/Т.12.05.
Расмий оппонентлар: Зияев Дилшод Абдуллаевич, кимё фанлари доктори, доцент; Умирова Гулнора Абдурахмоновна, кимё фанлари бўйича фалсафа доктори (PhD).
Етакчи ташкилот: Умумий ва ноорганик кимё институти.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик. 
II. Тадқиқотнинг мақсади: турли атроф-муҳит обектларида учрайдиган рух (II) ва мис (II) ионлари органик реагентларни толали сорбентларга иммобиллаш асосида ааниқлашнинг сезгир ва танлаб та'сир этувчан сорбсион-спектрофотометрик усулларини ишлаб чиқишдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
танлаб олинган нитрозин сариқ ва ализарин қизил-С аналитик реагентларини маҳаллий синтез қилинган полимер ҳамда табиий толали сорбентларга (ППА-1, ипак фиброин) иммобиллаш натижасида металл ионларини аниқлашда усулнинг сезгирлиги эритма ҳолатига нисбатан қарийб 10 баробарга ортиши экспериментал жиҳатдан исботланган;
Зн ва Cу(ИИ) ионларининг қаттиқ фазада комплекс ҳосил қилиш жараёнлари ўрганилиб, мақбул шароитлар аниқланганлиги, жумладан, рух ионлари учун боратли буфер муҳитида (пҲ=9), мис ионлари учун эса универсал буфер муҳитида (пҲ=2,5) барқарор комплекслар ҳосил бўлиши кузатилганлиги, комплекс ҳосил қилишда функсионал фаол гуруҳлар (ФФГ) сифатида гидрокси (–ОҲ), азо (–Н=Н–), карбонил (C=О), аналитик фаол гуруҳлар (АФГ) сифатида эса сулфо (–СО₃⁻) гуруҳларнинг иштироки аниқланган;
Зн–АРС ва Cу(ИИ)–нитрозин сариқ комплекслари ҳосил бўлишида батохром силжиш кузатилиб, мос равишда λ₍Р₎=420 нм дан λ₍Зн+Р₎=550 нм га ҳамда λ₍Р₎=480 нм дан λ₍Cу+Р₎=540 нм га силжиш аниқланган ва ушбу силжиш комплекс ҳосил бўлиш жараёнида электронларнинг сатҳлараро π → π* ўтишлари билан изоҳланиб, тажрибавий натижалар асосида исботланган;
ишлаб чиқилган усул ёрдамида рух ва мис ионларини аниқлашнинг қуйи аниқланиш чегаралари мос равишда 0,132 мкг/мл ва 0,194 мкг/мл ни ташкил этган, сунъий аралашмалар ҳамда атроф-муҳит обектларини таҳлил қилиш жараёнида усулнинг аниқлиги юқори бўлиб, нисбий стандарт четланиш қиймати 0,091 дан ошмаганлиги аниқланган;
таклиф этилган сорбсион-спектрофотометрик усул турли сув намуналарида қўлланилиб, олинган натижалар амалдаги Давлат стандарт (ДавСТ) усуллари билан солиштирилди ва таққослаш натижалари Стюдент ва Фишер мезонлари асосида статистик жиҳатдан қайта ишланиб, усулнинг тўғрилиги ва аниқлиги исботланган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Атроф-муҳит обектлари таркибидаги рух (II) ва мис (II) ионларини иммобилланган ализарин қизил-С ҳамда нитрозин сариқ реагентлари билан аниқлашнинг сорбсион-спектрофотометрик усулларини ишлаб чиқишда олинган илмий натижалар асосида: 
сорбентга иммобилланган органик реагентлар билан рух (ИИ) ва мис (ИИ) ионларини аниқлашнинг сорбсион-спектрофотометрик усули Навоий вилояти “Электрокимёзаводи” АЖ да амалиётига жорий қилинган (“Электрокимёзавод” АЖ нинг 2025 йил 03 ноябрдаги 771-сон маълумотномаси). Натижада, турли чиқинди сувлар таркибидаги рух (II) ва мис (II) ионларини тезкор аниқлаш имконини берган; 
иммобилланган органик реагентлар ёрдамида саноатнинг техноген ва оқава сувлари таркибидаги рух (II) ҳамда мис (II) ионларини аниқлаш усули Қашқадарё вилояти “Узбекистан ГТЛ” МЧЖ нинг марказий лабораториясида синаб кўрилган ва амлиётига тадбиқ қилинган (“Узбекистан ГТЛ” МЧЖ нинг 2025 йил 28 октябрдаги 05-60-сонли маълумотномаси). Натижада, Zn (II) ва Cu (II) ионларини саноат оқава ҳамда чиқинди сувлари таркибида аниқлашнинг тезкор, сезгир, танлаб таъсир этувчанлиги билан фарқ қилишини исботлаш имконини берган.