Мадусманова Назира Кучкарбаевнанинг
фан доктори (DSc) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон
I. Умумий маълумотлар. Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган тармоғи номи): «Атроф-муҳит объектларида Cr (III), Mn (II), Fe (III), Zn (II) ионларини аниқлашнинг сорбсион-спектроскопик усулларини ишлаб чиқиш», 02.00.02 – Аналитик кимё, 11.00.05 – Атроф муҳитни муҳофаза қилиш ва табиий ресурслардан оқилона фойдаланиш (кимё фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: B2025.3.DSc/К227.
Илмий маслаҳатчилар: Яхшиева Зухра Зиятовна, кимё фанлари доктори, профессор; Сманова Зулайхо Асаналиевна, кимё фанлари доктори, профессор.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Жиззах давлат педагогика университети.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Термиз давлат университети ҳузуридаги DSc.03/2025.27.12.К/Т.12.05 рақамли илмий кенгаш асосидаги бир марталик Илмий кенгаш.
Расмий оппонентлар: Қутлимуротова Нигора Хакимовна, кимё фанлари доктори, профессор; Абдураҳмонов Илҳом Эргашбоевич, кимё фанлари доктори, профессор; Муҳамедов Қобилжон Гафурович, техника фанлари доктори, доцент.
Етакчи ташкилот: Умумий ва ноорганик кимё институти.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади: атроф-муҳит обектларидан Cr (III), Mn (II), Fe (III), Zn (II) ионларини иммобилланган нитрозо ҳамда сулфо гуруҳ тутган реагентлар билан аниқлашнинг экспресс, юқори танлаб таъсир этувчан, сезгир сорбсион-спектроскопик усулларини ишлаб чиқиш ва мониторинг қилишдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
органик реагентлар 1-нитрозо-2-нафтол-3,6-дисулфокислотанинг динатрийли тузи (ННДД), Н-нитрозо-Н-фенилгидроксиламинни амонийли тузи (NFGA), 4-[bis(4-gidroksi(3-sulfo)fenil) metilideen] siklogeksa-2,5-dien-1-on (GSFMS) ташувчилар сиртига кислотали муҳитда (pH=3-4) аналитик фаол сулфо ва гидрокси гуруҳлар орқали иммобиллашнинг мақбул шароитлари аниқланган;
иммобилланган реагентларнинг хром (III), марганес (II), темир (III) ва рух (II) ионлари билан 1:1 нисбатда комплекс ҳосил қилиши, ИҚ спектрларининг нитрозо гурухида 20 нм дан 45 нм га силжиганлиги билан исботланган, ҳамда органик реагентлар билан иммобилланган сорбентларнинг металлар сорбсион алмашиниш сиғими 1,27*10-3 га тенг эканлиги ва 10 марта консентрлаш имконияти аниқланган;
хром (III), марганес (II), темир (III) ва рух (II) ионларининг қаттиқ фазага иммобилланган ННДД, НФГА ҳамда ГСФМС реагентлари билан комплекс ҳосил қилиши барқарорлик константалари эритмадагига нисбатан икки тартиб (100 мартагача) юқори экани аниқланган (βCрННДД=3,45·10⁸ (эритмада βCрННДД=2,68·10⁶); βМнННДД=1,79·10¹¹ (эритмада 7,13·10⁹); βФеНФГА=6,10·10⁹ (эритмада 5,45·10⁶); βЗнГСФМС= 1,13·10¹⁰ (эритмада эса 4,67·10⁸). Комплекс ҳосил қилишнинг барқарор константаси Cр³⁺ > Мн²⁺ > Фе³⁺ > Зн²⁺ камайиб бориш қатори, металл ионларининг ион радиуси камайиши қонуниятига мос келиши исботланган;
ишлаб чиқилган аналитик усуллар асосида хром (III), марганес (II), темир (III) ва рух (II) ионларининг қуйи аниқланиш чегаралари мос равишда 0,0015; 0,03; 0,003 ҳамда 0,006 мкг/мл ни ташкил этиши аниқланган ҳамда саноат корхоналарида ҳосил бўладиган техноген чиқиндилар оқова сувлар таркибидан аниқлаш усулининг нисбий стандарт четланиш қиймати 0,033 дан ошмаслиги аниқланган;
Жиззах ва Тошкент вилоятлари ҳудудларида экологик ҳолат илк бор тизимли ва комплекс ёндашув асосида баҳоланган, ҳудудларда мавжуд ифлослантирувчи моддалар консентрациясига оид маълумотлар таҳлил қилинган ва умумлаштирилган, ер усти сув обектлари ҳамда саноат корхоналари жойлашган экологик жиҳатдан ноқулай шароит шаклланган ҳудудлар белгилаб берилган ва уларнинг атроф-муҳит ҳолатига таъсири аниқланган;
ишлаб чиқилган усул атроф-муҳит обектлари таркибидаги хром (III), марганес (II), темир (III) ҳамда рух (II) ионлари аниқлаш жараёнига қўлланилган ҳамда Давлат стандартлари (ДавСТ) методлари билан қиёсий таҳлил қилиниб, таклиф этилган усулнинг валидация жараёнидан муваффақиятли ўтказилган бўлиб, натижаларнинг ишончлилиги, такрорланувчанлиги ҳамда тизимли хатоликларнинг йўқлиги Студентнинг т-мезонининг 1,87 дан ва Фишер мезонининг 2,45 дан ошмаслиги билан исботланган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Cr (III), Mn (II), Fe (III) va Zn (II) ионларини саноат оқава сувларидан аниқлашга қаратилган сорбсион-спектроскопик усулни ишлаб чиқиш бўйича олинган илмий натижалар асосида:
иммобилланган органик реагентлар ёрдамида Fe (III), Mn (II) va Cr (III) ионларини аниқлашнинг сорбсион-спектроскопик усули «Гиссарнефтгаз» Ўзбекистон-Швейсария қўшма корхонасининг марказий лабораториясида оқава сувларни таркибидан Fe(III), Mn(II) va Cr(III) ионларини аниқлашга жорий қилинган («Гиссарнефтгаз» Ўзбекистон-Швейсария қўшма корхонасинингм 2025 йил 19 мартдаги 135-1/13/ГНГ-сон маълумотномаси). Натижада, ишлаб чиқилган сорбсион-спектроскопик усул ёрдамида ифлосланган (каталитик жараёнлар, дистиллаш, ҳидрогенация, сулфирланиш, десулфуризация, тозалаш ва филтрация ва катализатор регенерацияси жараёнларида) оқава сувларни таркибидан Fe (III), Mn (II) ва Cr (III) ионларини аниқлашнинг имконини берган;
Mn (II), Cr (III) ва Fe (III) ионларини иммобилланган органик реагентлар билан аниқлашнинг гибрид сорбсион-спектроскопик усули “Электрокимёзавод” қўшма корхонаси АЖ амалиётида Mn(II), Cr(III) ва Fe(III) ионларини аниқлашда қўлланилган («Электрокимёзавод» қўшма корхонаси АЖ нинг 2025 йил 16 августдаги 442- сонли малумотномаси). Натижада, сорбсион-спектроскопик усулнинг аниқлик, селективлик, таҳлилни бажариш содда ва тезлиги бойича бошқа физикавий ҳамда физик-кимёвий усулларга нисбатан устунлигини кўрсатилган ва оқова сувларни Mn(II), Cr(III) ва Fe (III) ионларидан рухсат этилган миқдорининг ўндан бир улушигача тозалаш имконини берган;
олинган иммобилланган органик реагентлар ёрдамида консентрлаш усули «Олмалиқ кон-металлургия комбинати» АЖнинг марказий аналитик лабораторияси томонидан оқава сувлар таркибидаги Cr(III), Mn(II), Fe(III) ва Zn(II) ионларини консентрлаш ва ажратишда қўлланилган («Олмалиқ КМК» АЖнинг 2025 йил 17 декабрдаги 12-25/01-0137-сонли маълумотномаси). Натижада, ишлаб чиқилган сорбсион-спектроскопик усул ёрдамида оқова сувлар таркибидаги Mn (II), Cr (III), Fe (III) ва Zn (II) ионларини аниқлаш, консентрлаш ва ажратишни имконини берган.