Эсанов Раҳмат Султон ўғлининг
фан доктори (DSc) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон
I. Умумий маълумотлар. Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган тармоғи номи): «Глициррет ва глицирризин кислоталар ҳосилалари, молекуляр комплекслари: олиниши, тузилиши ва биологик фаоллиги», 02.00.10 – Биоорганик кимё (кимё фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: В2026.1.DSc/К253.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Биоорганик кимё институти.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Биоорганик кимё институти, DSc.05/2025.27.12.К/B.18.01.
Расмий оппонентлар: Ибрагимов Бахтияр Туляганович, кимё фанлари доктори, академик; Рамазанов Нурмурод Шералиевич, кимё фанлари доктори, профессор; Абдугафуров Ибрагимджан Азизович кимё фанлари доктори, доцент.
Етакчи ташкилот: Тошкент кимё-технология институти.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
III. Тадқиқотнинг мақсади: тритерпен кислоталарининг (ГК, ГлК) ҳосилаларини синтез қилиш, супрамолекуляр комплекслар ҳамда биофаол материаллар асосидаги композициялар олиш, биологик фаоллигини аниқлаш ва “тузилиш–фаоллик” ўртасидаги қонуниятларни асослашдан иборат.
IV. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
ГлКнинг липофиллиги бир-биридан кескин фарқ қилувчи қатор мураккаб эфирлари синтез қилинди ва уларнинг тузилиши IQ-, UB-, 1H, 13C YaMR-спектроскопия усуллари ёрдамида аниқланган;
илк бор ГКМАТ асосида олинган супрамолекуляр комплексларининг морфологиясини ҳамда элемент таркибини сканерловчи электрон микроскоп (СЕМ) ва энергодисперсли рентген спектроскопияси (ЭДС) усуллари ёрдамида аниқланган;
ширинмия ўсимлиги илдизидан ликвиритин моддасини ажратиб олишнинг мақбул шароити ишлаб чиқилган;
30-О-МетГлКнинг яра битирувчи ҳоссаси ўрганилиб унинг 50 мг/кг ва 100 мг/кг дозаларида тажрибанинг 12- ва 13- кунларига келиб назоратга ва қиёсий препаратларга (синтомицин 100 мг/кг, левомекол 100 мг/кг ) нисбатан тери юзасидаги ярани 100%га тузатиши аниқланган;
ГК, ГлКнинг айрим ароматик ва гетероҳалқали аминлар, алкалоидлар, сулфаниламид бирикмалар билан қатор (жами 30 та) комплекслари олиниб, физик-кимёвий катталиклари ҳамда кимёвий тузилиши ИҚ-спектроскопия ва масс-спектрометрия усуллари ёрдамида аниқланган;
Илк бор ГлК молекуласининг C-3 ва C-30 функсионал ҳолатларини модификациялаш орқали унинг мембрана-фаол хоссаларига таъсири аниқланиб, C-3 гидроксил ҳамда C-30 карбоксил гуруҳлари ГлКнинг гемолитик фаоллиги ва РВД ингибиторлик хоссаларини белгиловчи муҳим тузилиш марказлар эканлиги илмий жиҳатдан аниқланган;
илк бор ГКМАТ ва биофаол шиша тутган композициялар олинди ҳамда уларнинг суяк илиги ҳосил бўладиган мезенхимал илдиз ҳужайралари (BMSCs) ҳаётчанлиги ортишига ҳамда яшовчанлиги ва остеоген дифференциациясига ижобий таъсир кўрсатиши аниқланган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Тритерпен кислоталарининг (ГК, ГлК) янги ҳосилалари синтези, супрамолекуляр комплекслар ҳамда биофаол материаллар олиниши ва биологик фаоллиги бўйича олинган илмий натижалар асосида:
ГК, ГКМАТ ва БШ асосида олинган композицион материалларнинг ҳамда ГК, ГлК ҳосилаларининг олиниши тузилиши, биологик фаолликлари натижаларидан хорижий илмий нашрларда ушбу турдаги моддаларнинг олиниши ва биологик фаолликларини таҳлил қилиш боʻйича эълон қилинган илмий натижаларга юқори импакт-факторга эга хорижий илмий журналларда ҳаволалар келтирилган: (Journal of Microorganisms (IF=4.2), Open Ceramics (IF=2.8), Fibers and Polymers (IF= 2.3), Materials Letters (IF=2.7), Pharmaceutical Chemistry Journal (IF=1.0), Biomedicine and Pharmacotherapy (IF=7.5), Journal of HerbMed Pharmacology (IF=1.45), Food Chemistry:X (IF=8.2); Membranes (IF=3.6), Monatshefte fur Chemie (IF=1.9), Chemico-Biological Interactions (IF=5.4). Натижада, шу турдаги янги биологик фаол ҳосилаларини олиш, тузилишини ва биологик фаолликларини аниқлаш имконини берган;
“ГЛЙНИАЛ” БФҚ ишлаб чиқилиб технологик йўриқномаси Ўзбекистон Республикаси Санитария-эпидемиологик осойишталик ва жамоат саломатлиги қўмитаси тамонидан тасдиқланган (ТЙ 306253488-011:2025, 22.01.2026). Натижада, маҳаллий хомашё асосида яллиғланишга қарши “GLYNIAL” БФҚни ишлаб чиқаришни йўлга қўйиш имқонини берган;
ширинмия (Glycyrrhiza glabra Л.) илдизидан ликвиритин флавононини ажратиб олиш усулига Ўзбекистон Республикаси Интеллектуал Мулк Агентлигидан ихтирога патент олинган (№ИАП 8096, 13.06.2025). Натижада, ширинмия ўсимлиги илдизидан ликвиритин флавононини ажратиб олишнинг самарали усулини ишлаб чиқиш имконини берган.