Юлдашева Нафиса Сабировнанинг
фалсафа доктори (PhD) диссертатсияси ҳимояси ҳақида эълон
I. Умумий маълумотлар. Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган тармоғи номи): Табиий манбалардаги битумни қайта ишлаш технологияси ва қўлланилиши, 02.00.08 - Нефт ва газ кимёси ва технологияси (техника фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: Б2025.3.PhD/Т3813.
Илмий раҳбар: Юсупова Лола Азимовна, техника фанлари доктори, профессор.
Диссертация бажарилган муассасалар номи: Тошкент давлат техника университети.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Тошкент кимё-технология институти, ДСc.03/30.12.2019.Т.04.01.
Расмий оппонентлар: Юнусов Мирахмат Пўлатович, техника фанлари доктори, профессор; Вапаев Мурод Дусумматович, техника фанлари фалсафа доктори (PhD), доцент.
Етакчи ташкилот: Умумий ноорганик кимё иснтитути.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади: табиий тоғ жинслари асосида муқобил йўл битуми олиш технологиясини ишлаб чиқишдан иборат
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
табиий битум муқобил манба сифатида асосланиб, Фарғона вилояти Чимён тумани табиий тоғ жинсларини экстрактсия қилишда хлороформ мақбул эритувчи эканлиги исботланган;
табиий тоғ жинсларини экстрактсия қилиш жараёнида тоғ жинси ва эритувчининг масса нинбат 1:3, эритувчи консентратсияси 25%, ҳарорат 20 оC ва вақт 4 соат эканлиги асосланган;
ажратиб олинган битум намуналарининг эластиклигини ошириш мақсадида дегидрататсия қилиш жараёнида ҳарорат 120 оC ва жараён давомийлиги 6 соат эканлиги асосланган;
экстрактсия қилиб олинган экстрактга 120 оC харорат, 6 соат реатсия давомийлиги ва 15 атм босим метилол гурухлари киритилиб, олинган модификацияланган битум намуналарининг физик-кимёвий ва геологик хоссалари мейёрга талабларига мослиги исботланган;
муқобил битумдан тайёрланган асфалт қоришмалари реал йўл шароитларида юқори механик чидамлилиги, иқлимга барқарорлиги ва хизмат муддатининг узайиши исботланган;
Фарғона вилояти Чимён тумани табиий тоғ жинслари асосида модификацияланган табиий битум олиш технологиясини ишлаб чиқилган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Фарғона вилояти Чимён тумани табиий тоғ жинслари асосида модификацияланган табиий битум олиш технологиясини тадқиқ қилишдан олинган илмий натижалар асосида:
Фарғона вилояти Чимён тумани табиий тоғ жинсларини хлороформда экстрактсия қилиш, табиий манбалардаги битумни қайта ишлаш технологияси «Фарғона нефтни қайта ишлаш заводи» МЧЖнинг “2026-2028 йилларда амалиётга жорий этиладиган итшланмалар рўйхати”га киритилган («Фарғона нефтни қайта ишлаш заводи» МЧЖнинг 2025 йил 26 сентябридаги 15/98-сон маълумотномаси). Натижада, экстракциянинг, тоғ жинси ва эритувчи массаси 1:3 нисбатларида, 4 соатда органик компленентларнинг максимал миқдори (90-95 %) эритувчига ўтиши ва тоғ жинслари асосида техник, физик-кимёвий ва механик хусусиятлари мейёрларга мос 60/90 йўл битуми олиш имконини беради;
табиий ресурсларни самарали қайта ишлаб, экстракция, модификация ва дегидротатсия босқичлари орқали табиий тоғ жинсларидан модифакцияланган табиий битум олиш технологияси «Фарғона нефтни қайта ишлаш заводи» МЧЖнинг “2026-2028 йилларда амалиётга жорий этиладиган итшланмалар рўйхати”га киритилган («Фарғона нефтни қайта ишлаш заводи» МЧЖнинг 2025 йил 26 сентябридаги 15/98-сон маълумотномаси). Натижада, мақбул шароитларда метилол гуруҳларини киритиш ва дегидрататсиялаш орқали олинган модификацияланган битум асосида механик чидамли, иқлимга барқарорли ва хизмат муддати узайтирилган асфалт қоришмалари олиш имконини беради.