Иноятова Дилноза Қунонбой қизининг
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон
I. Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): “Бошланғич синф ўқувчиларининг ижодий тафаккурини шакллантиришнинг педагогик асослари (болалар шеърияти асосида)”, 13.00.01 - Педагогика назарияси. Педагогик таълимотлар тарихи.
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: B2025.3. PhD /Ped10671.
Илмий раҳбар: Қобилова Зебо Бакировна, филология фанлари доктори, профессор.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Қўқон университети.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса (муассасалар) номи, ИК рақами: Қўқон университети ҳузуридаги педагогика фанлари бўйича фалсафа доктори (PhD) илмий даражасини берувчи PhD.03/2025.27.12.Ped.25.02 рақамли илмий кенгаш.
Расмий оппонентлар: Абдуғаниев Озод Турсунбой ўғли, педагогика фанлари бўйича фалсафа доктори, доцент; Қаюмов Абдуваҳоб Абдураҳимович, филология фанлари доктори (DSc), доцент
Етакчи ташкилот: Наманган давлат университети.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади болалар шеърияти материаллари асосида бошланғич синф ўқувчиларининг ижодий тафаккурини шакллантиришнинг илмий-педагогик асосларини назарий жиҳатдан асослаш ва амалий жиҳатдан такомиллаштиришдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
болалар шеърияти орқали ижодий тафаккурни ривожлантиришнинг уч босқичли методик тизими (идрок босқичи, англаш босқичи, ижодий ифода босқичи) яратилган ва мазкур тизимга асосланган дарс ўқувчининг шахсий тажрибаси ва ҳиссиётлари билан бойиган кичик ижод майдонига айланиши исботланган;
бошланғич синф ўқувчиларида кўпканалли идрокни ривожлантиришга асосланган поетик резонанс механизми (ҳис уйғотиш → фикрни англаш → фикрни ижодга айлантириш → натижани таҳлил қилиш → рефлекция) ишлаб чиқилган;
болалаларнинг тафаккур тарзи, эстетик қарашлари, шахсий ташаббускорлигини тизимли ёндашув асосида ривожлантиришга қаратилган педагогик, психологик, эстетик қарашлар ягона тизимга уйғунлаштирилиб, бола “фаол ижодий субъект” сифатида ривожланишига асосланган янги педагогик модел яратилган;
бошланғич синф ўқиш дарсликларига киритилган шеърлар маълум тафаккур турини (тасаввурий-фантастик ва дивергент тафаккур, образли ва қиёсий тафаккур, нутқий-мантиқий ва ассотсиатив тафаккурни ривожлантирувчи шеърлар) шакллантириши нуқтаи назаридан тасниф қилиниб, ижодий тафаккурини аниқлаш ва ривожланиш динамикасини кузатиш учун баҳолаш мезонлари тизими ишлаб чиқилган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Диссертацияда ишлаб чиқилган назарий ва амалий хулоса, тавсия ва ишланмалар асосида:
ўқувчиларнинг фикрлаш жараёни, шахсий фаоллиги ва эстетик идрокини комплекс тарзда ўстиришга доир педагогик, психологик ва эстетик назарий ёндашувлар ягона тизимга интегратсия қилиниб, бола “фаол ижодий субект” сифатида ривожланишига асосланган янги педагогик моделдан Қори Ниёзий номидаги Тарбия педагогикаси миллий институтида амалга оширилган “Умумтаълим мактабларининг адабиёт дарсларида АТ технологияларини қўллаш методикаси” (2024 -2025 -йй.) мавзусидаги олима аёллар инновацион лойиҳасини амалга ошириш жараёнида болалар адабиётини ўқитишнинг самарадорлигини оширишга қаратилган илмий-методик тавсиялар ишлаб чиқишда фойдаланилган (2026-йил 18-мартдаги 01-09/170-сонли маълумотнома);
болалар шеърияти асосида ишлаб чиқилган уч босқичли методик тизим (идрок, англаш, ижодий ифода)дан Қори Ниёзий номидаги Тарбия педагогикаси миллий институтида амалга оширилган ФЗ-2016-0909111822 - рақамли “Дарсликлар ва ўқув адабиётлари мазмунига Шарқ педагогик тафаккури дурдоналарини сингдириш орқали ўқувчиларда оммавий маданиятга қарши курашчанлик кўникмаларини шакллантириш механизмлари” мавзусидаги фундаментал лойиҳани амалга оширишда фойдаланилган (2026-йил 18-мартдаги 01-09/170-сонли маълумотнома). Натижада болаларнинг шеърий матнни таҳлил қилиш ва мустақил ижод қилиш қобилиятларини сезиларли даражада ривожлантиришга хизмат қилишга эришилган;
бошланғич синф ўқувчиларида кўпканалли идрокни ривожлантиришга асосланган поэтик резонанс механизми (ҳис уйғотиш → фикрни англаш → фикрни ижодга айлантириш → натижани таҳлил қилиш → рефлекция) “Болалар адабиёти” номли ўқув қўлланмаси мазмунига сингдирилган (Ўзбекистон Республикаси Олий таълим, фан ва инновациялар вазирлигининг 2024-йил 6-сентябрдаги 333-сон буйруғи, 333-312-рақамли нашр рухсатномаси). Натижада ўқув қўлланманинг самарадорлиги ортган;
бошланғич синф ўқиш дарсликларига киритилган шеърлар маълум тафаккур турини (тасаввурий-фантастик ва дивергент тафаккур, образли ва қиёсий тафаккур, нутқий-мантиқий ва ассоциатив тафаккурни ривожлантирувчи шеърлар) шакллантириши нуқтаи назаридан тасниф қилиниб, ижодий тафаккурини аниқлаш ва ривожланиш динамикасини кузатиш учун баҳолаш мезонлари тизими ишлаб чиқилган ўринлардан АЛ-322103020 рақамли амалий лойиҳада фойдаланилган (Қўқон университетининг 22.04.2026- йилдаги 01/03/408 -сонли маълумотномаси). Натижада платформа янги маълумотлар билан бойитилган, фойдаланувчиларга қулайликлар яратилган.