Ахмедова Саодат Ташболтаевнанинг
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон
I. Умумий маълумотлар. Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): «Жанубий чегара минтақаларида тупроқ таркибининг аҳоли саломатлигига таъсирини биологик-гигиеник аспектлари», 14.00.07 – Гигиена (биология фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: В2026.1.PhD/В1777.
Илмий раҳбар: Aлимухамедов Дилшод Шавкатович, тиббиёт фанлари доктори, доцент.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Тошкент давлат тиббиёт университети Термиз филиали.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса (муассасалар) номи, ИК рақами: Тошкент давлат тиббиёт университети ҳузуридаги DSc.06/2025.27.12.Tib.01.03 рақамли илмий кенгаш асосидаги бир марталик илмий кенгаш.
Расмий оппонентлар: Холиқов Қаххор Мирзаевич, биология фанлари номзоди, доцент; Мирзакаримова Малоҳат Абдувохитовна, биология фанлари доктири, катта илмий ходим.
Етакчи ташкилот: Tожикистон профилактик тиббиётнинг илмий-тадқиқот институти.
II. Тадқиқотнинг мақсади: чегара худудларда аҳоли саломатлик ҳолатига тупроқнинг таъсирини биолого-гигиеник баҳолашни такомиллаштиришдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
чегара ҳудудларида аҳоли яшаш жойлари атмосфера ҳавосида мавжуд турли гуруҳларга мансуб пестицидлар ва кимёвий ифлослантирувчи моддаларнинг тупроқ таркибидаги қолдиқ миқдорларининг сақланиш даражасига хос хусусиятларини ҳисобга олган ҳолда уларни башоратлашнинг градацияланган тизими ишлаб чиқилган;
чегара ҳудудларининг аҳоли яшаш жойларидаги тупроқ ифлосланишини шакллантирувчи омиллар аниқланиб, тупроқда кимёвий моддалар қолдиқ миқдорларининг узоқ сақланиши натижасида никел, хром, мис, рух ва фторидлар миқдорининг ортиши ҳамда бу ҳолатнинг онкологик касалликлар тарқалиши билан ўзаро боғлиқлиги илмий жиҳатдан асосланган;
чегара ҳудудларининг аҳоли яшаш жойларидаги тупроқ таркибида пестицидлар миқдорининг ортиши натижасида озиқ-овқат маҳсулотлари, жумладан сут ва бошқа маҳсулотларда афлотоксинлар миқдорининг кўпайиши тамойиллари аниқланиб, тупроқдаги кимёвий моддалар қолдиқ миқдорларининг суммар бирлигининг янги гигиеник меъёр ишлаб чиқилган;
қўшни давлатлар ҳудудларидан шамол оқимлари орқали келиб тушувчи кимёвий моддаларнинг тупроқда сақланиш хусусиятлари даврий мониторинг асосида уларнинг нафас олиш ва репродуктив тизим онкологик касалликлари ривожланиши билан боғлиқ хавфларнинг олдини олиш тартиби ишлаб чиқилган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши.
Жанубий чегара минтақаларида тупроқ таркибининг аҳоли саломатлигига таъсирини биолого-гигиеник аспектларини ўрнини баҳолаш ва асослашни такомиллаштириш бўйича олинган илмий натижалар асосида:
биринчи илмий янгилик: чегара ҳудудларида аҳоли яшаш жойлари атмосфера ҳавосида мавжуд турли гуруҳларга мансуб пестицидлар ва кимёвий ифлослантирувчи моддаларнинг тупроқ таркибидаги қолдиқ миқдорларининг сақланиш даражасига хос хусусиятларини ҳисобга олган ҳолда уларни башоратлашнинг градацияланган тизими ишлаб чиқилганлиги бўйича таклифлар Тошкент давлат тиббиёт университети Термиз филиалининг мувофиқлаштириш эксперт кенгаши томонидан 2024 йил 2 июлда 79-сон билан тасдиқланган «Жанубий чегара худудларида истиқомат қилаётган аҳоли саломатлик ҳолатига тупроқнинг таъсири биолого-гигиеник жиҳатларни баҳолаш алгоритми» номли услубий тавсиянома мазмунига сингдирилган. Мазкур таклиф Санитария–эпидемиологик осойишталик ва жамоат саломатлиги қўмитасининг Андижон вилоят бошқармаси бўйича 15.05.2025 йилдаги 68/1–п–сон, Санитария, гигиена ва касб касалликлари илмий-тадқиқот институти бўйича 02.05.2025 йилдаги 24/1-сон, Тошкент вилояти соғлиқни сақлаш бошқармаси бўйича 20.11.2025 йилдаги 02/225-сон ҳамда Санитария–эпидемиологик осойишталик ва жамоат саломатлиги қўмитасининг Қашқадарё вилояти бошқармаси бўйича 21.11.2025 йилдаги 62/2-сон буйруқлари билан амалиётига жорий этилган (Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги Илмий техник кенгашининг 2025 йил 15 декабрдаги 11/90-сон хулосаси). Ижтимоий самарадорлиги: чегара худудларнинг аҳоли яшаш жойларидаги атмосфера ҳавосининг таркибидаги турли заррали кимёвий моддаларнинг тупроқ тарибидаги қолдиқ миқдорининг сақланиш даражасининг ўзига хос хусусиятларини башоратлашнинг градацияси ишлаб чиқиши натижасида аҳоли орасида ривожланидиган касалликларни камайтириш, аҳолининг саломатлик ҳолатини яхшилаш ва соматик касалликларни олдини олиш натижасида ҳаёт сифатини яхшилаш имконини берганлиги билан изоҳланади. Иқтисодий самарадорлиги: чегара худудларнинг аҳолисида юзага келадиган ноаниқ этиологияли касалликларни даволаш учун сарфланадиган ўртача 3078000 сўм миқдорида маблағлар хавф омилларни башоратлаш градациясини татбиқ этиш орқали хасталикни самарали ташхислаш ва даволаш орқали шифохонада қолиш муддатини 2-3 кунга қисқартириш натижасида иқтисод қилинади;
иккинчи илмий янгилик: чегара ҳудудларининг аҳоли яшаш жойларидаги тупроқ ифлосланишини шакллантирувчи омиллар аниқланиб, тупроқда кимёвий моддалар қолдиқ миқдорларининг узоқ сақланиши натижасида никел, хром, мис, рух ва фторидлар миқдорининг ортиши ҳамда бу ҳолатнинг онкологик касалликлар тарқалиши билан ўзаро боғлиқлиги илмий жиҳатдан асосланганлиги бўйича таклифлар Тошкент давлат тиббиёт университети Термиз филиалининг мувофиқлаштириш эксперт кенгаши томонидан 2024 йил 2 июлда 79-сон билан тасдиқланган «Жанубий чегара худудларида истиқомат қилаётган аҳоли саломатлик ҳолатига тупроқнинг таъсири биолого-гигиеник жиҳатларни баҳолаш алгоритми» номли услубий тавсиянома мазмунига сингдирилган. Мазкур таклиф Санитария–эпидемиологик осойишталик ва жамоат саломатлиги қўмитасининг Андижон вилоят бошқармаси бўйича 15.05.2025 йилдаги 68/1–п–сон, Санитария, гигиена ва касб касалликлари илмий-тадқиқот институти бўйича 02.05.2025 йилдаги 24/1-сон, Тошкент вилояти соғлиқни сақлаш бошқармаси бўйича 20.11.2025 йилдаги 02/225-сон ҳамда Санитария–эпидемиологик осойишталик ва жамоат саломатлиги қўмитасининг Қашқадарё вилояти бошқармаси бўйича 21.11.2025 йилдаги 62/2-сон буйруқлари билан амалиётига жорий этилган (Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги Илмий техник кенгашининг 2025 йил 15 декабрдаги 11/90-сон хулосаси). Ижтимоий самарадорлиги: чегара худудларнинг аҳоли яшаш жойларидаги тупроқнинг ифлосланишини юзага келтирадиган омиллари, ифлослантирувчи кимёвий моддаларнинг тупроқ таркибидаги қолдиқ миқдорининг сақланиши натижасида тупроқ таркибидаги никел, хром, мед, рух ва фторидлар миқдорини ўзгариши натижасида юзага келадиган онкологик касалликлар тарқалиши билан боғлиқлиги натижасида аҳоли орасида ривожланидиган касалликларни эрта ташхислаш, олдини олиш орқали, аҳолининг саломатлик ҳолатини яхшилаш ва соматик касалликларни олдини олиш натижасида ҳаёт сифатини яхшилаш имконини берганлиги билан изоҳланади. Иқтисодий самарадорлиги: чегара худудларнинг аҳоли яшаш жойларидаги тупроқнинг никел, хром, мед, рух ва фторидлар билан ифлосланиши натижасида юзага келадиган касалликларни даволаш учун сарфланадиган ўртача 3078000 сўм миқдорида маблағлар хавф омилларни башоратлаш градациясини татбиқ этиш орқали хасталикни самарали ташхислаш ва даволаш орқали шифохонада қолиш муддатини 2-3 кунга қисқартириш натижасида иқтисод қилинади;
учинчи илмий янгилик: чегара ҳудудларининг аҳоли яшаш жойларидаги тупроқ таркибида пестицидлар миқдорининг ортиши натижасида озиқ-овқат маҳсулотлари, жумладан сут ва бошқа маҳсулотларда афлотоксинлар миқдорининг кўпайиши тамойиллари аниқланиб, тупроқдаги кимёвий моддалар қолдиқ миқдорларининг суммар бирлигининг янги гигиеник меъёр ишлаб чиқилганлиги бўйича таклифлар Тошкент давлат тиббиёт университети Термиз филиалининг мувофиқлаштириш эксперт кенгаши томонидан 2024 йил 2 июлда 79-сон билан тасдиқланган «Жанубий чегара худудларида истиқомат қилаётган аҳоли саломатлик ҳолатига тупроқнинг таъсири биолого-гигиеник жиҳатларни баҳолаш алгоритми» номли услубий тавсиянома мазмунига сингдирилган. Мазкур таклиф Санитария–эпидемиологик осойишталик ва жамоат саломатлиги қўмитасининг Андижон вилоят бошқармаси бўйича 15.05.2025 йилдаги 68/1–п–сон, Санитария, гигиена ва касб касалликлари илмий-тадқиқот институти бўйича 02.05.2025 йилдаги 24/1-сон, Тошкент вилояти соғлиқни сақлаш бошқармаси бўйича 20.11.2025 йилдаги 02/225-сон ҳамда Санитария–эпидемиологик осойишталик ва жамоат саломатлиги қўмитасининг Қашқадарё вилояти бошқармаси бўйича 21.11.2025 йилдаги 62/2-сон буйруқлари билан амалиётига жорий этилган (Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги Илмий техник кенгашининг 2025 йил 15 декабрдаги 11/90-сон хулосаси). Ижтимоий самарадорлиги: чегара худудларнинг аҳоли яшаш жойларидаги тупроқнинг таркибидаги пестицидлар миқдорини ортиши натижасида озиқ-овқат маҳсулотларининг ифлосланиши, сут ва бошқа маҳсулотар таркибида афлотиксинлар миқдорининг ортиши тупроқ тарибидаги қолдиқ миқдорининг суммар бирлигининг янги меъёрини ишлаб чиқилган натижасида аҳоли орасида ривожланидиган касалликларни камайтириш, саломатлик ҳолатини яхшилаш ва соматик касалликларни олдини олиш натижасида ҳаёт сифатини яхшилаш имконини берганлиги билан изоҳланади. Иқтисодий самарадорлиги: чегара худудларнинг аҳоли яшаш жойларидаги тупроқнинг таркибидаги пестицидлар миқдорини ортиши билан боғлиқ касалликларни даволаш учун сарфланадиган 3078000 сўм миқдорида хавф омилларни башоратлаш градациясини татбиқ этиш орқали хасталикни самарали ташхислаш ва даволаш орқали шифохонада қолиш муддатини 2-3 кунга қисқартириш натижасида иқтисод қилинади;
тўртинчи илмий янгилик: қўшни давлатлар ҳудудларидан шамол оқимлари орқали келиб тушувчи кимёвий моддаларнинг тупроқда сақланиш хусусиятлари даврий мониторинг асосида уларнинг нафас олиш ва репродуктив тизим онкологик касалликлари ривожланиши билан боғлиқ хавфларнинг олдини олиш тартиби ишлаб чиқилганлиги бўйича таклифлар Тошкент давлат тиббиёт университети Термиз филиалининг мувофиқлаштириш эксперт кенгаши томонидан 2024 йил 2 июлда 79-сон билан тасдиқланган «Жанубий чегара худудларида истиқомат қилаётган аҳоли саломатлик ҳолатига тупроқнинг таъсири биолого-гигиеник жиҳатларни баҳолаш алгоритми» номли услубий тавсиянома мазмунига сингдирилган. Мазкур таклиф Санитария–эпидемиологик осойишталик ва жамоат саломатлиги қўмитасининг Андижон вилоят бошқармаси бўйича 15.05.2025 йилдаги 68/1–п–сон, Санитария, гигиена ва касб касалликлари илмий-тадқиқот институти бўйича 02.05.2025 йилдаги 24/1-сон, Тошкент вилояти соғлиқни сақлаш бошқармаси бўйича 20.11.2025 йилдаги 02/225-сон ҳамда Санитария–эпидемиологик осойишталик ва жамоат саломатлиги қўмитасининг Қашқадарё вилояти бошқармаси бўйича 21.11.2025 йилдаги 62/2-сон буйруқлари билан амалиётига жорий этилган (Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги Илмий техник кенгашининг 2025 йил 15 декабрдаги 11/90-сон хулосаси). Ижтимоий самарадорлиги: чегара худудларнинг аҳоли яшаш жойларидаги атмосфера ҳавосига қўшни давлатларда шамол гули натижасида учиб келаётган кимёвий моддаларнинг тупроқ тарибида сақланишни даврий мониторинг натижасида нафас олиш ва репродуктив органларининг онкологик касалликларнинг ривожланиши билан боғлиқлигини ўзига хос хусусиятларини олдини олиш тартиби ишлаб чиқиш натижасида аҳоли орасида ривожланидиган касалликларни камайтириш, аҳолининг саломатлик ҳолатини яхшилаш ва соматик касалликларни олдини олиш натижасида ҳаёт сифатини яхшилаш имконини берганлиги билан изоҳланади. Иқтисодий самарадорлиги: чегара худудларнинг аҳолисида нафас олиш ва репродуктив органларининг онкологик касалликларни ташхислаш учун сарфланадиган ўртача 3078000 сўм миқдорида маблағлар хавф омилларни башоратлаш градациясини татбиқ этиш орқали хасталикни самарали ташхислаш ва даволаш орқали шифохонада қолиш муддатини 2-3 кунга қисқартириш натижасида иқтисод қилинади.
