Адилов Зафар Юнусовичнинг
фан доктори (DSc) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон.

I.Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): “Маҳмуд аз-Замахшарийнинг фалсафий ва ижтимоий-сиёсий қарашлари”, 09.00.03 – Фалсафа тарихи (фалсафа фанлари)
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: В2023.4.DSc/Fal207
Диссертация бажарилган муассаса номи: Бухоро давлат техника университети
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса (муассасалар) номи, ИК рақами: Бухоро давлат университети, DSc.03/2025.27.12.F.08.02.
Илмий раҳбар: Наврузова Гулчихра Нигматовна, фалсафа фанлари доктори, профессор
Расмий оппонентлар: Каримов Сайимназар Каримович, фалсафа фанлари доктори, профессор; Айтбоев Мансурбек Юсупович, фалсафа фанлари доктори, доцент; Ўразбоев Абдулла Дурдибоевич, филология фанлари доктори, профессор.
Етакчи ташкилот: Фарғона давлат университети.
Диссертация йўналиши: назарий аҳамиятга молик.
II.Тадқиқотнинг мақсади Маҳмуд аз-Замахшарий маънавий меросининг жамият тараққиёти ва инсон камолотидаги аҳамиятини очиб беришдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
Маҳмуд аз-Замахшарий илмий меросидаги инсон маънавий камолотида адолат, тенглик, ҳурфикрлилик, нафс, ҳалоллик, ўзаро ҳурмат, ҳақ ишқ, илоҳий ишқ ва руҳий камолотга эришиш масалаларида комил инсон, бағрикенглик, ватанга дахлдорлик ҳамда толерантлик хусусидаги ғоя ва қарашларининг онтологик (ботиний ва зохирий олам, космологик тузилиш), гносеологик (нақлий ва ақлий илм, ирфон), антропоцентрик (“Ваҳдат ул-вужуд” ва “Ваҳдати мавжуд”) хусусиятлари очиб берилган;
мутафаккирнинг “Рабиʼ ал-аброр”, “Атвакуʼз-заҳаб”, “Ал Кашшоф”, “Муқаддимат ул-адаб” асарларида келтирилган “олам”, “вақт”, “табиат”, “меъёр”, “ҳикматлар” ва “ҳаёт фалсафаси”, “ирфон илми” ва “инсон ва табиат диалектикаси” ғояларининг тартиб ва илоҳий ҳикмат, меъёр ва ахлоқий масъулият, инсон хулқи ва ижтимоий тажриба каби хусусиятлари аниқлаштирилган; 
Маҳмуд аз-Замахшарий қарашларидаги ирфон тушунчасининг “илм орқали дунёни”, “ирфоний илм орқали ўзликни англаш” ва “халққа хизмат қилиш орқали ҳаққа эришиш” тамойиллари ҳамда инсон камолотида “илм”, “тафаккур”, “ақл ва ҳаракат” масалалари ва “тақво”, “ботиний илм”, “зохирий илм”ларнинг аҳамияти далилланган;
тана, руҳ, ирфон, нафс, ҳақиқат, шукроналик, ҳақиқатпарварлик, айниқса чидамлилик, қатʼиятлилик, эътиқод мустаҳкамлиги, сабр-тоқат, камтарлик, ирода, маърифат йўли, нафс ва ҳирсни бошқаришга оид таълимий-тарбиявий усулларининг замонавий жамиятни барпо этиш ва ёшлар тарбиясида “фидокорлик”, “ижодколик”, “толерантлик” ва “жавонмардлик” фазилатларни шакллантириши исботланган;
Маҳмуд аз-Замахшарий қарашларидаги “ватанпарварлик ва инсонпарварлик”, “фидоийлик ва зиёлилик”, “меҳнацеварлик ва эрксеварлик”, “тинчликсеварлик”, “сабр-тоқат”, “мурувватлилик” ва “саховатпешалик” сингари таълим-тарбия тамойиллари Янги Ўзбекистоннинг маънавий янгиланишида жамият тараққиётининг мезонлари бўлган адолатпарварлик, тенглик, бурч ва виждон каби ижтимоий-ахлоқий омилларни мазмунан бойитиши ҳамда ёш авлодни баркамол, масъулиятли, ижтимоий фаол ва юксак маънавиятли шахс сифатида шакллантиришга хизмат қилиши асослаб берилган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Маҳмуд аз-Замахшарийнинг фалсафий ва ижтимоий-сиёсий қарашлари бўйича олиб борилган тадқиқот натижалари асосида:
Маҳмуд аз-Замахшарий илмий меросидаги инсон маънавий камолотида адолат, тенглик, ҳурфикрлилик, нафс, ҳалоллик, ўзаро ҳурмат, ҳақ ишқ, илоҳий ишқ ва руҳий камолотга эришиш масалаларида комил инсон, бағрикенглик, ватанга дахлдорлик ҳамда толерантлик хусусидаги ғоя ва қарашларининг онтологик (ботиний ва зохирий олам, космологик тузилиш), гносеологик (нақлий ва ақлий илм, ирфон), антропоцентрик (“Ваҳдат ул-вужуд” ва “Ваҳдати мавжуд”) хусусиятларига доир умумлашма ва хулосалардан Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлис Сенатининг фаолиятида, жумладан қонун ҳужжатларини такомиллаштиришда ва “Ўзбекистон тараққиёт стратегиясининг 74-мақсади – “Буюк аждодларимизнинг Бой илмий-маънавий меросини чуқур ўрганиш ва кенг тарғиб этиш” бандини бажаришда тарғибот материаллари ва ссенарийлар, дастурлар тайёрлашда фойдаланилган (Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлис Сенатининг фан, таълим ва соғлиқни сақлаш масалалари қўмитасининг 2025-йил 14-апрелдаги 14/4 сон маълумотномаси). Натижада, глобал ахборотлашган даврда ёшларни илм орқали оламни англайдиган, бир нечта тилларни эгаллаган, касб-ҳунари билан жамият тараққиётига ҳисса қўша оладиган, ватанпарвар, инсонпарвар, ёт уа зарат|и ғояларга қарши кураша оладиган баркамол авлод сифатида шакллантиришда, мамлакатимиз ёшларига таълим-тарбия бериш жараёнида маълум натижаларга эришишга хизмат қилган;
мутафаккирнинг “Рабиʼ ал-аброр”, “Атвакуʼз-заҳаб”, “Ал Кашшоф”, “Муқаддимат ул-адаб” асарларида келтирилган “олам”, “вақт”, “табиат”, “меъёр”, “ҳикматлар” ва “ҳаёт фалсафаси”, “ирфон илми” ва “инсон ва табиат диалектикаси” ғояларининг тартиб ва илоҳий ҳикмат, меъёр ва ахлоқий масъулият, инсон хулқи ва ижтимоий тажриба каби хусусиятларига оид янгилик ва тавсиялардан “Имом Бухорий” халқаро илмий-тадқиқот марказининг буюртма асосида тайёрланган “Ўрта аср Шарқ алломалари ва мутафаккирларининг тарихий-фалсафий мероси” энциклопедик китобини тайёрлашда ҳамда Имом Термизий халқаро илмий-тадқиқот марказининг “Буюк Термизийлар” рисоласи ва “Термизийлар тасаввуф мактаби” китобини тайёрлашда фойдаланилган (Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси ҳузуридаги Имом Бухорий халқаро илмий-тадқиқот марказининг 2025-йил 13-ноябрдаги 02/550-сон ҳамда Имом Термизий халқаро илмий-тадқиқот марказининг 2025-йил 4-июндаги 01-12-113-сон маълумотномалари). Натижада, буюк аждодларимизнинг Ьоу илмий-маънавий меросини шуқур ўрганиш ва кенг тарғиб этишга, умуминсоний қадриятлар негизида тараққий топган инсон моҳиятининг замонавий фалсафий жиҳатини ўрганиб чиқишга хизмат қилган; 
Маҳмуд аз-Замахшарий қарашларидаги ирфон тушунчасининг “илм орқали дунёни”, “ирфоний илм орқали ўзликни англаш” ва “халққа хизмат қилиш орқали ҳаққа эришиш” тамойиллари ҳамда инсон камолотида “илм”, “тафаккур”, “ақл ва ҳаракат” масалалари ва “тақво”, “ботиний илм”, “зохирий илм”ларнинг аҳамиятига доир илмий янгиликлари ва таклиф-тавсияларидан Урганч давлат университетида бажарилган ИЛ-402104238-рақамли “Индигофера (Индигофера тинcториа л) ўсимлигини етиштириш агротехнологиясини ишлаб чиқиш” (2022- 2024 йй) фундаментал илмий-тадқиқот лойиҳаси доирасида фойдаланилган (Абу Райҳон Беруний номидаги Урганч давлат университетининг 2025-йил 15-августдаги 04-145/2-сон маълумотномаси) Натижада, глобал ахборотлашган даврда ёшларни илм орқали оламни англайдиган табиатни асрайдиган, бир неча тилларни биладиган, касб-ҳунар билан жамият тараққиётига ҳисса қўшадиган ватанпарвар, инсонпарвар, ёт зарарли ғояларга қарши кураша оладиган, баркамол авлод қилиб шакллантиришга оид илмий асосланган фаолиятни самарали ташкил қилишда хизмат қилган; 
тана, руҳ, ирфон, нафс, ҳақиқат, шукроналик, ҳақиқатпарварлик, айниқса чидамлилик, қатʼиятлилик, эътиқод мустаҳкамлиги, сабр-тоқат, камтарлик, ирода, маърифат йўли, нафс ва ҳирсни бошқаришга оид таълимий-тарбиявий усулларининг замонавий жамиятни барпо этиш ва ёшлар тарбиясида “фидокорлик”, “ижодколик”, “толерантлик” ва “жавонмардлик” фазилатларни шакллантиришига доир хулоса ва таклифлардан Республика Маънавият ва маърифат марказининг фаолиятида, жумладан, 2024-йилда маънавий-маърифий ишлар самарадорлигини ошириш ва соҳани ривожлантириш бўйича чора-тадбирлар дастурининг ВИ йўналишида белгиланган “Буюк алломалар ва маърифатпарвар жадидларнинг маънавий меросини чуқур ўрганиш, илмий ижодий асарларини кенг тарғиб қилишга доир чора-тадбирлар” 42-банди “Буюк аллома ва маърифатпарвар жадидлар ҳаёти ва фаолиятини чуқур ўрганиш, бой маънавий ва маданий меросларини асраб авайлаш, илмий ижодий асарларини кенг тарғиб қилиш” мавзусида тарғибот ишларини ташкил этиш ва ўтказишда фойдаланилган (Республика Маънавият ва маърифат маркази ҳузуридаги Ижтимоий-маънавий тадқиқотлар институтининг 2025-йил 2-июлдаги 10/404-сон маълумотномаси). Натижада, мамлакатимиз аҳолисининг маънавиятини юксалтиришда ва ёш авлодга таълим-тарбия бериш жараёнида маълум натижаларга эришишга ҳамда Маҳмуд аз Замахшарийнинг фалсафий ва ижтимоий-сиёсий қарашларини таҳлил этишга хизмат қилган;
Маҳмуд аз-Замахшарий қарашларидаги “ватанпарварлик ва инсонпарварлик”, “фидоийлик ва зиёлилик”, “меҳнацеварлик ва эрксеварлик”, “тинчликсеварлик”, “сабр-тоқат”, “мурувватлилик” ва “саховатпешалик” сингари таълим-тарбия тамойиллари Янги Ўзбекистоннинг маънавий янгиланишида жамият тараққиётининг мезонлари бўлган адолатпарварлик, тенглик, бурч ва виждон каби ижтимоий-ахлоқий омилларни мазмунан бойитиши ҳамда ёш авлодни баркамол, масъулиятли, ижтимоий фаол ва юксак маънавиятли шахс сифатида шакллантиришга хизмат қилишига оид илмий асосланган таклиф, тавсияларидан Хоразм телеканали фаолиятида, жумладан 2024-йил март-апрел ойларида эфирга узатилган “Ассалом Хоразм” номли махсус телекўрсатувларининг Дастур ссенарийларини тайёрлашда фойдаланилган (“Хоразм вилояти телерадиоканали” давлат муассасининг 2025-йил 28-майдаги 369-сон маълумотномаси). Натижада, фикр ва мулоҳазалари, хулоса, таклиф ва тавсиялари мамлакатимиз ёшларига таълим-тарбия бериш жараёнида маълум натижаларга эришишга хизмат қилган.