Kaxxarova Diloro Jamoliddinovna
fan doktori (DSc) dissertatsiyasi himoyasi haqida e’lon
I. Umumiy ma’lumotlar.
Dissertatsiya mavzusi, ixtisoslik shifri (ilmiy daraja beriladigan fan tarmog‘i nomi): «Og‘iz bo‘shlig‘i shilliq pardasi saraton oldi holatlari va erta saratonini tashxislash va davolashga multidistsiplinar yondashuv», 14.00.21 – Stomatologiya va 14.00.14 – Onkologiya (tibbiyot fanlari).
Dissertatsiya mavzusi ro‘yxatga olingan raqam: B2023.4.DSc/Tib959.
Ilmiy maslahatchi: Kamilov Xaydar Pazilovich, tibbiyot fanlari doktori, professor; Polatova Djamilya Shagayratovna, tibbiyot fanlari doktori, professor.
Dissertatsiya bajarilgan muassasa nomi: Toshkent davlat tibbiet universiteti.
IK faoliyat ko‘rsatayotgan muassasa (muassasalar) nomi, IK raqami: Toshkent davlat tibbiet universiteti, DSc.06/2025.27.12.Tib.01.06.
Rasmiy opponentlar: Gulyamov Surat Saidvalievich, tibbiyot fanlari doktori, professor; Ganiev Abduavaz Abdulaxatovich, tibbiyot fanlari doktori, dotsent; Sokolovich Natal`ya Aleksandrovna, tibbiyot fanlari doktori, professor (Rossiya).
Yetakchi tashkilot: MD Anderson cancer center (AQSh).
Dissertatsiya yo‘nalishi: nazariy va amaliy ahamiyatga molik.
II. Tadqiqotning maqsadi: xavfli o‘smaga aylanish xavfini va davolash samaradorligini baholash modelini yaratish orqali og‘iz bo‘shlig‘i shilliq qavatining saraton oldi holatlarini tashxislash va davolash natijalarini yaxshilashdan iborat.
III. Tadqiqotning ilmiy yangiligi:
saraton oldi eroziv-yarali shakli bilan og‘rigan bemorlarda EGFR ekspressiyasining yuqori darajasi xavfli o‘sma transformatsiyasining yuqori xavfini ko‘rsatishi mumkinligi isbotlangan;
faol sitotoksik T-limfotsitar reaksiyaning kuchayishi (CD8 ekspressiyasining oshishi) og‘iz bo‘shlig‘i shilliq qavatining saraton oldi zararlanishlari morfologik shakllarining rivojlanishi bilan bog‘liqligi va immun javob faolligining yanada yaqqol namoyon bo‘lishini, bu esa zararlanishning og‘irroq shakllarida o‘smaga qarshi himoyaning kuchayishini ko‘rsatishi isbotlangan;
saraton oldi morfologik shaklining progressiyasiga qarab CD4 T-limfotsitlarining ijobiy holatining pasayishi - oddiy shakldan eroziv-yarali shaklga o‘tishi - yordamchi immun tizimi funksiyasining yomonlashuvini aks ettirishi va yanada og‘ir hamda progressiv saraton oldi o‘zgarishlarining rivojlanish ehtimoli yuqoriligi bilan bog‘liqligi, bu esa ularning keyingi malignizatsiyasiga yordam berishi isbotlangan;
onkogen markerlarning yuqori ekspressiyasi (p53, EGFR, Ki-67), OPV-18 mavjudligi va immun limfotsitlar (CD8, CD4) darajasining pasayishi saraton oldi shikastlanishining xavfli o‘smalarga aylanish xavfini sezilarli darajada oshirishi, bu esa ularning yig‘indisidan xavfli o‘sma rivojlanishining individual xavfini aniq bashorat qilish uchun foydalanish imkonini berishi isbotlangan;
morfologik, molekulyar, virusologik va immunologik parametrlarni o‘z ichiga olgan ko‘p omilli regressiya modeli asosida ishlab chiqilgan, amaliy jihatdan yuqori aniqlikka (AUC ≈ 1,00) ega ekanligi va og‘iz bo‘shlig‘i shilliq qavati saratoni rivojlanish xavfi yuqori bo‘lgan bemorlarni erta aniqlash uchun ishonchli vosita bo‘lib xizmat qilishi isbotlangan.
IV. Tadqiqot natijalarining joriy qilinishi.
Og‘iz bo‘shlig‘i shilliq qavatining saraton oldi kasalliklarini tashxislash va konservativ davolash bo‘yicha olingan ilmiy natijalarga ko‘ra:
birinchi ilmiy yangilik: saraton oldi eroziv-yarali shakli bilan og‘rigan bemorlarda EGFR ekspressiyasining yuqori darajasi xavfli o‘sma transformatsiyasining yuqori xavfini ko‘rsatishi mumkinligi isbotlangan, Respublika ixtisoslashtirilgan onkologiya va radiologiya ilmiy-amaliy tibbiyot markazi Jizzax filiali onkomammologiya bo‘limida 2024 yil 29 oktyabrdagi 32-sonli buyruq va Respublika ixtisoslashtirilgan onkologiya va radiologiya ilmiy-amaliy tibbiyot markazi Qashqadaryo filiali onkomammologiya bo‘limida 2024 yil 15 oktyabrdagi 88-T-sonli buyruq bilan amaliyotga joriy etilgan. Ijtimoiy samaradorligi: malignizatsiya xavfini tashxislash va bashorat qilish aniqligini oshirishdan iborat bo‘lib, bu o‘z vaqtida aralashuvga, kasallanishni kamaytirishga va bemorlarning hayot sifatini yaxshilashga yordam beradi. Iqtisodiy samaradorligi: yuqori xavfli bemorlarni erta aniqlash va davolashni optimallashtirish orqali davolash va profilaktika xarajatlarini kamaytirish orqali erishiladi, bu esa sog‘liqni saqlash tizimi xarajatlarini kamaytiradi, davlat byudjeti mablag‘larini 12,5% ga tejashga erishildi. Xulosa: saraton oldi eroziv-yarali shaklida EGFR ekspressiyasining yuqori darajasi xavfli transformatsiyaning yuqori xavfi belgisi bo‘lib, klinik amaliyot samaradorligini oshirish va davolash narxini pasaytirish uchun uni tashxislash va oldini olishda hisobga olish zarurligini ta’kidlaydi, bu bir kurs uchun 1 bemor uchun byudjet mablag‘larini 12,5% tejash va bemorlarning hayot sifatini oshirish imkonini berdi;
ikkinchi ilmiy yangilik: faol sitotoksik T-limfotsitar reaksiyaning kuchayishi (CD8 ekspressiyasining oshishi) og‘iz bo‘shlig‘i shilliq qavatining saraton oldi zararlanishlari morfologik shakllarining rivojlanishi bilan bog‘liqligi va immun javob faolligining yanada yaqqol namoyon bo‘lishini, bu esa zararlanishning og‘irroq shakllarida o‘smaga qarshi himoyaning kuchayishini ko‘rsatishi isbotlangan, bu esa shikastlanishning og‘irroq shakllarida o‘smaga qarshi himoyaning oshishini ko‘rsatishi mumkinligi Respublika ixtisoslashtirilgan onkologiya va radiologiya ilmiy-amaliy tibbiyot markazi Jizzax filiali onkomammologiya bo‘limida 29.10.2024 yildagi 32-son buyruq va Respublika ixtisoslashtirilgan onkologiya va radiologiya ilmiy-amaliy tibbiyot markazi Qashqadaryo filiali onkomammologiya bo‘limida 15.10.2024 yildagi 88-T-son buyruq bilan amaliyotga joriy etilgan. Ijtimoiy samaradorligi: immun himoya darajasini oshirish va xavfli transformatsiyaning oldini olishdan iborat bo‘lib, bu kasallanishni kamaytirish va bemorlarning hayot sifatini yaxshilashga yordam beradi. Iqtisodiy samaradorligi: immun mexanizmlarni faollashtirish orqali davolash va profilaktika xarajatlarini kamaytirish orqali erishiladi, bu esa yanada murakkab va qimmat davolash aralashuvlariga bo‘lgan ehtiyojni kamaytirishga yordam beradi, davlat byudjeti mablag‘larini 14,5% ga tejashga erishildi. Xulosa: faol sitotoksik T-limfotsitar reaksiyaning oshishi (CD8 ekspressiyasining oshishi) og‘iz bo‘shlig‘i shilliq qavatining saraton oldi shikastlanishlarining morfologik shakllarining rivojlanishi bilan bog‘liq bo‘lib, immunitet faolligining oshishini ko‘rsatadi, bu esa xavfli o‘sma kasalliklari rivojlanishini bashorat qilish va oldini olish uchun immunitet holatini baholash muhimligini ta’kidlaydi.
uchinchi ilmiy yangilik: saraton oldi morfologik shaklining progressiyasiga qarab CD4 T-limfotsitlarining ijobiy holatining pasayishi - oddiy shakldan eroziv-yarali shaklga o‘tishi - yordamchi immun tizimi funksiyasining yomonlashuvini aks ettirishi va yanada og‘ir hamda progressiv saraton oldi o‘zgarishlarining rivojlanish ehtimoli yuqoriligi bilan bog‘liqligi, bu esa ularning keyingi malignizatsiyasiga yordam berishi isbotlanganligi Respublika ixtisoslashtirilgan onkologiya va radiologiya ilmiy-amaliy tibbiyot markazi Jizzax filiali onkomammologiya bo‘limining 2024 yil 29 oktyabrdagi 32-sonli buyrug‘i va Respublika ixtisoslashtirilgan onkologiya va radiologiya ilmiy-amaliy tibbiyot markazi Qashqadaryo filiali onkomammologiya bo‘limining 2024 yil 15 oktyabrdagi 88-T-sonli buyrug‘i bilan amaliyotga joriy etilgan. Ijtimoiy samaradorligi: saraton oldi o‘zgarishlari rivojlanishining yuqori xavfini erta aniqlash va profilaktika choralarini o‘z vaqtida amalga oshirish uchun immunitet holatini baholashdan foydalanishdan iborat bo‘lib, bu kasallanishni kamaytirish va bemorlarning hayot sifatini yaxshilashga yordam beradi. Iqtisodiy samaradorligi: saratonning og‘ir shakllarini erta oldini olish va immunitet holatini o‘z vaqtida monitoring qilish orqali davolash xarajatlarini kamaytirish orqali erishiladi, bu esa qimmat davolash aralashuvlaridan qochish imkonini beradi. Xulosa: og‘iz bo‘shlig‘i shilliq qavatining saraton oldi shikastlanishlarining morfologik shakllarining rivojlanishi bilan bog‘liq bo‘lgan faol sitotoksik T-limfotsitar reaksiyaning oshishi (CD8 ekspressiyasining oshishi) immunitet faolligining kuchayishini aks ettiradi va xavfli transformatsiya xavfini bashorat qilish va profilaktika strategiyalarini ishlab chiqish uchun CD8 darajasini baholash muhimligini ta’kidlaydi.
to‘rtinchi ilmiy yangilik: onkogen markerlarning yuqori ekspressiyasi (p53, EGFR, Ki-67), OPV-18 mavjudligi va immun limfotsitlar (CD8, CD4) darajasining pasayishi saraton oldi shikastlanishining xavfli o‘smalarga aylanish xavfini sezilarli darajada oshirishi, bu esa ularning yig‘indisidan xavfli o‘sma rivojlanishining individual xavfini aniq bashorat qilish uchun foydalanish imkonini berishi isbotlanganligi Respublika ixtisoslashtirilgan onkologiya va radiologiya ilmiy-amaliy tibbiyot markazi Jizzax filiali onkomammologiya bo‘limida 29.10.2024 yildagi 32-son buyruq va Respublika ixtisoslashtirilgan onkologiya va radiologiya ilmiy-amaliy tibbiyot markazi Qashqadaryo filiali bo‘limida 15.10.2024 yildagi 88-T-son buyruq bilan amaliyotga joriy etildi. Ijtimoiy samaradorligi: malignizatsiya xavfi yuqori bo‘lgan bemorlarni erta aniqlash aniqligini oshirishdan iborat bo‘lib, bu profilaktika va davolash tadbirlarini o‘z vaqtida boshlashga, kasallanishni kamaytirishga va hayot sifatini yaxshilashga yordam beradi. Iqtisodiy samaradorligi: saratonni kechki bosqichlarida davolash xarajatlarini kamaytirish, molekulyar va immun markerlar yig‘indisi asosida malignizatsiya xavfini erta tashxislash va bashorat qilish orqali erishiladi, bu esa sog‘liqni saqlash tizimi xarajatlarini kamaytiradi. Xulosa: onkogen markerlarning yuqori ekspressiyasi (p53, EGFR, VEGF, Ki-67), OPV-18 mavjudligi va immun limfotsitlar darajasining pasayishi (CD8, CD4) saraton oldi shikastlanishining saraton o‘smasiga o‘tish xavfini sezilarli darajada oshiradi va ularning prognostik modellarga integratsiyasi malignizatsiyaning individual xavfini aniq baholashga imkon beradi, bu esa profilaktika va davolash strategiyasini yaxshilaydi.
beshinchi ilmiy yangilik: morfologik, molekulyar, virusologik va immunologik parametrlarni o‘z ichiga olgan ko‘p omilli regressiya modeli asosida ishlab chiqilgan, amaliy jihatdan yuqori aniqlikka (AUC ≈ 1,00) ega ekanligi va og‘iz bo‘shlig‘i shilliq qavati saratoni rivojlanish xavfi yuqori bo‘lgan bemorlarni erta aniqlash uchun ishonchli vosita bo‘lib xizmat qilishi isbotlanganligi Respublika ixtisoslashtirilgan onkologiya va radiologiya ilmiy-amaliy tibbiyot markazi Jizzax filiali Onkomammologiya bo‘limi bo‘yicha 29.10.2024 yildagi 32-son buyruq hamda Respublika ixtisoslashtirilgan onkologiya va radiologiya ilmiy-amaliy tibbiyot markazi Qashqadaryo filiali Onkomammologiya bo‘limi bo‘yicha 15.10.2024 yildagi 88-T-son buyruq bilan amaliyotiga joriy etilgan. Ijtimoiy samaradorligi: yuqori xavfli bemorlarni o‘z vaqtida aniqlashdan iborat bo‘lib, bu erta bosqichlarda profilaktika va davolash choralarini boshlash, kasallanishni kamaytirish va omon qolish prognozini yaxshilash imkonini beradi. Iqtisodiy samaradorligi: saratonning kechki bosqichlarini davolash xarajatlarini kamaytirish va profilaktika samaradorligini oshirish orqali ta’minlanadi, bu esa sog‘liqni saqlash tizimi resurslarini taqsimlashni optimallashtirish imkonini beradi.
