Қодиржонов Хасанбой Қодиржон ўғлининг
Филология фанлари бўйича фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси
ҳақида эълон

I.Умумий маълумотлар.
    Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи): “Кинофильмлар таржимасида муқобилсиз лексиканинг прагматик ва лингвомаданий ўзига хосликлари тадқиқи” 10.00.06 – Қиёсий адабиётшунослик, чоғиштирма тилшунослик ва таржимашунослик.
    Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: B2024.1.PhD/Fil4428
    Илмий тадқиқот иши бажарилган муассаса номи: Исҳоқхон Ибрат номидаги Наманган давлат чет тиллари институти.
    Илмий раҳбар: Досбаева Наргиза Турғунпўлатовна, филология фанлари доктори (DSc), профессор.
    ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Исҳоқхон Ибрат номидаги Наманган давлат чет тиллари институти, PhD.03/2025.27.12.Fil.35.02.
    Расмий оппонентлар: филология фанлари доктори (DSc), профессор Хошимова Дилдора Мадаминовна; филология фанлари бўйича фалсафа доктори (PhD), доцент Парпибоев Ботирали Рахимжон ўғли;
Етакчи ташкилот: Фарғона давлат университети.
    Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II.Тадқиқотнинг мақсади: кинофильмлар таржимасида муқобилсиз лексиканинг прагматик ва лингвомаданий ўзига хосликлари тадқиқи масаласини ёритишдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
    киноматнлар диалогик матн, визуал-вербал матн, кульминацион семантика, кинолавҳа асосидаги реалиялар, экрандан ташқари нутқ (voice-over) ҳамда трансмедиа реалиялар (трейлер, постер, саундтрек матнлари) каби комплекс қатламлар асосида таснифланиб, ушбу қатламлар таҳлили жараёнида уларнинг структур-семантик қурилиши, нутқий сатҳлараро боғлиқлиги ҳамда мультимодал бирликлар билан интеграцияси тизимли равишда очиб берилди. Чуқур лисоний таҳлил натижасида муқобилсиз лексиканинг киноматн семантик ядросини шакллантирувчи, миллий-маданий кодларни етказувчи, персонаж нутқи ва образини индивидуаллаштирувчи ҳамда фильм дискурсининг коммуникатив-прагматик хусусиятларини белгиловчи асосий компонент экани асосланиб, шу билан бирга, муқобилсиз лексикани таржима қилишда транслитерация, транскрипция, тавсифий таржима, аналогик таржима, изоҳли субтитр ва қўшимча тушунтиришлар каби усуллар аниқланган қатламлар кесимида илмий жиҳатдан асослаб берилди;
 киноматнлар таржимасида прагматик адаптациянинг лисоний ўзига хосликлари сифатида маданий коннотацияларнинг мазмуний-прагматик юкини тўғри трансляция қилиш, персонаж характери ва нутқ портретининг коммуникатив функциясини сақлаш, фильм драматургиясининг ритмик-динамик қурилишини мақсадли аудитория қабулига мослаштириш, ҳазил ва ирониянинг контекстуал ишлаш механизмларини адекват тарзда қайта тиклаш, ижтимоий нутқ меъёрларининг дискурсив талабларини таржима жараёнида изчил амалга ошириш ҳамда субтитрларнинг медиал чекловлари билан боғлиқ компенсатор лисоний стратегияларни ишлаб чиқиш жараёнлари аниқланиб, ушбу компонентларнинг ҳар бири прагматик адаптациянинг умумий механизмида тутган ўрни, функционал вазифаси ва қандай тарзда очиб берилгани илмий асосланган ҳолда далилланди;
 таржимада муқобилсиз лексиканинг коммуникатив-прагматик хусусиятларини сақлашга тўсқинлик қилувчи омиллар сифатида кинодискурсдаги миллий-маданий тафовутлар, коннотатив маъно йўқолиши, кадр ва нутқ ўртасидаги семиотик номувофиқлик, персонаж образига хос услубий белгилар сусайиши ҳамда субтитр ва дубляжнинг техник-параметрик чекловлари белгиланди. Ушбу муаммоларни бартараф этишда кино таржимасининг мультимодал табиатини инобатга олган ҳолда изоҳли таржима, функционал эквивалент асосидаги прагматик мослаштириш, транслитерация + изоҳ, контекстуал мослаштириш ва компенсация каби стратегиялар илмий асосда ишлаб чиқилди;
 киноматнларда муқобилсиз лексиканинг лингвомаданий ўзига хосликлари сифатида миллийликни акс эттириши, тарихий ва диний қатламларни лингвистик воситалар орқали тиклаши, этнографик-маиший реалияларнинг мавжудлиги, маросимлар ва анъанавий қадриятларни ифодалаши кабилар очиб берилди ва уларни таржимада акс эттириш масалалари сифатида миллийликни белгиловчи бирликларнинг адекват етказилиши, тарихий-диний қатламларнинг коннотатив маъносини сақлаш, этнографик-маиший реалияларнинг субтитр ва дубляж чекловларига мос акс эттирилиши, маросим ва қадриятларни ифодаловчи лексиканинг прагматик мослаштирилиши ҳамда визуал-вербал мосликнинг таъминланиши каби масалалар аниқланиб, семантик, прагматик, стилистик, лингвомаданий ва семиотик лисоний аспектларда ёритиб берилди.
 IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши: “Кинофильмлар таржимасида муқобилсиз лексиканинг прагматик ва лингвомаданий ўзига хосликлари тадқиқи” мавзусида олиб борилган илмий изланишлар натижаларининг жорий қилиниши:
    киноматнларнинг диалогик, визуал-вербал, кульминацион семантика, кинолавҳа реалиялари, экрандан ташқари нутқ (voice-over) ва трансмедиа элементлари (trailer, poster, soundtrack) каби қатламлари тизимли таҳлил қилиниб, уларнинг структур-семантик қурилиши, нутқий сатҳлараро боғлиқлиги ва мультимодал интеграцияси аниқлангач, муқобилсиз лексиканинг киноматн семантик ядроси, миллий-маданий кодларни етказиш, персонаж нутқи ва образини индивидуаллаштириш ҳамда драматик-эмоционал таъсирни кучайтирувчи вазифаси кўрсатиб берилди ва ушбу ёндашув доирасида транслитерация, транскрипция, тавсифий ва аналогик таржима, изоҳли субтитр ва қўшимча тушунтиришлар каби муқобилсиз лексикани таржима қилиш усуллари бўйича тавсиялар ишлаб чиқилиб, Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университетида бажарилган AM-F3-201908172 рақамли “Ўзбек тилининг таълимий корпусини яратиш” амалий лойиҳасида қўлланилган (Алишер Навоий номидаги Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университетининг 2025-йил 26-ноябрдаги 04/1-5687-сон маълумотномаси). Натижада кинодискурс ва унинг таржимасининг назарий асосларини: киноматнлар таснифи ва лисоний ўзига хосликларини очиб бериш баробарида улар таржимасида муқобилсиз лексиканинг тутган ўрни ҳамда умумий таржима усулларига оид маълумот ва илмий таҳлиллар такомиллашган.
 киноматнлар таржимасида муқобилсиз лексиканинг лингвомаданий ва прагматик хусусиятлари, уларнинг субтитр ва дубляж жараёнида семантик, коннотатив ҳамда коммуникатив юкини сақлаб қолиш, шунингдек, мультимодал дискурсда (кадр - овоз - диалог) мазмуннинг уйғун узатилишини таъминлашга доир ишлаб чиқилган илмий асослар, методик тавсиялар ва хулосаларидан Ўзбекистон Миллий телерадиокомпанияси “Ўзбекистон-24” ижодий бирлашмаси “Ўзбекистон” телерадиоканали томонидан тайёрланган “Миллат ва маънавият”, “Таълим ва тараққиёт”, “Саҳна ва экран” номли дастурлари сенарийсининг 2025-йил феврал ва август ойлари сонларини тайёрлашда фойдаланилган (Ўзбекистон Миллий телерадиокомпаниясининг 2025-йил 28-ноябрдаги 05-09-1912-сон маълумотномаси). Натижада телекўрсатув ва теледастурлар, киноматнларнинг таржимасида прагматик адаптациянинг лисоний ўзига хосликлари, муқобилсиз лексиканинг коммуникатив-прагматик хусусиятларини сақлашдаги муаммолар ва уларни бартараф этиш усуллари, шунингдек, муқобилсиз лексиканинг лингвомаданий ўзига хосликларини аниқлаш ва таржимада акс эттириш масалалари соҳасидаги илмий маълумотлар ва далилларга бойлиги таъминланган.
 таржимада муқобилсиз лексиканинг коммуникатив-прагматик хусусиятларини сақлаб қолишдаги асосий муаммолар – миллий-маданий кодлар билан боғлиқ маданий тафовутлар, персонаж нутқининг коннотатив маъносининг йўқолиши, кадр ва нутқ ўртасидаги семиотик номувофиқлик, субтитр ва дубляжнинг техник чекловлари – аниқланиб, уларни бартараф этишда кино таржимасининг мультимодал табиатини (кадр, овоз, диалог ва визуал-вербал қатламлар) ҳисобга олган ҳолда аннотатив субтитр, функционал эквивалент, транслитерация + изоҳ, контекстуал мослаштириш ва компенсация каби стратегиялари ҳақидаги таклиф ва тавсиялардан “ERASMUS+ Capacity Building Project 101129076 EMPOWER: Women Entrepreneurship, Empowerment, employability and self-confidence” лойиҳаси доирасида фойдаланилган (Наманган давлат чет тиллари институтининг 2025-йил 25-ноябрдаги EMPOWER-0128-сон маълумотномаси). Диссертацияда илгари сурилган таклифлар, тавсия ва хулосалар натижасида амалий лойиҳадаги зарурий маълумотлар бойитилган.