Зоҳидова Севара Аъзамжон қизининг
Филология фанлари бўйича фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон
I. Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи): “Инглиз ва ўзбек тилларида фитоним компонентли фразеологик бирликларнинг лисоний тадқиқи” 10.00.06 – Қиёсий адабиётшунослик, чоғиштирма тилшунослик ва таржимашунослик.
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: В2025.1.PhD/Fil5684
Илмий тадқиқот иши бажарилган муассаса номи: Тошкент тўқимачилик ва енгил саноат институти
Илмий раҳбар: Икромхонова Фируза Икромовна, филология фанлари доктори (DSc), профессор.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Исҳоқхон Ибрат номидаги Наманган давлат чет тиллари институти, PhD.03/2025.27.12.Fil.35.02
Расмий оппонентлар: Саримсоқов Хуршид Абдувалиевич, филология фанлари доктори (DSc), доцент; Дадабоев Олимжон Ортиқович, филология фанлари доктори (DSc), доцент;
Етакчи ташкилот: Гулистон давлат университети.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади: инглиз ва ўзбек тилларидаги фитоним компонентли фразеологик бирликларнинг назарий-лисоний асосларини ёритиш, уларнинг структур-семантик қурилиши, метафорик ва баҳоловчи қатламлари, лингвомаданий мотивацияси ҳамда тил тизимидаги рамзий функцияларини аниқлаш орқали тадқиқотнинг кейинги бобларида амалга ошириладиган қиёсий, ўзаро интерлингвистик мувофиқлик таҳлиллари учун концептуал пойдевор яратишдан иборат
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
фразеологик маъно тузилишининг ички механизмлари, коннотацион компонентлар шаклланишига таъсир этувчи омиллар (компонент таркиби, семантик ва экстралингвистик омиллар) ҳамда инглиз ва ўзбек тилларида фитоним компонентли фразеологик бирликларнинг семантик тузилиши тизимли таҳлил асосида очиб берилган;
инглиз ва ўзбек тилларида фитоним компонентли фразеологик бирликларнинг халқ менталитети, миллий қадриятлар ва этнолингвистик мотивация билан узвий боғлиқлиги ҳамда мазкур бирликларнинг лингвомаданий вазифалари аниқланган;
таркибида фитоним компоненти иштирок этадиган, барқарор тузилишга эга, кўп ҳолларда кўчма маънони ифодаловчи ҳамда узвий семантик бирлик сифатида намоён бўладиган фразеологик бирликларни номлаш учун фитофразеоэма термини илмий муомалага киритилган;
инглиз ва ўзбек тилларида фитоним компонентли фразеологик бирликларнинг лингвистик, маданий ва контекстуал мезонларга кўра ўхшаш ҳамда фарқли жиҳатлари қиёсий таҳлил асосида тавсифланган;
фитоним компонентли фразеологик бирликларга хос фразеосемантик кичик гуруҳларнинг шаклланиш қонуниятлари ҳамда образли-семантик моделларидаги умумийлик ва миллий ўзига хосликлар аниқланган;
фитоним компонентли фразеологик бирликларнинг контекстуал ўзгаришлари, трансформациянинг лексик-семантик, синтактик ва текстуал-прагматик турлари ҳамда икки тилдаги интерлингвистик хусусиятлари тавсифланган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши: “Инглиз ва ўзбек тилларида фитоним компонентли фразеологик бирликларнинг лисоний тадқиқи” мавзусида олиб борилган илмий изланишлар натижаларининг жорий қилиниши:
Ўзбекистон ёзувчилар уюшмаси Бадиий кенгаши ҳисобот йиғилишларида, ёш таржимон тўгараги ва адабий кечаларда диссертациянинг фитоним компонентли фразеологик бирликларнинг маъно тузилиши, коннотация компонентларининг шаклланиши, фитоним компонентли фразеологик бирликларнинг миллий-маданий хусусиятлари, инглиз ва ўзбек тилларидаги фитоним компонентли фразеологик бирликларни ўрганиш мезонлари каби илмий янгиликлари фойдаланилган. Диссертация илмий натижаларига кўра, ёш ёзувчилар, шоирлар, ижодкорларнинг асарларида индивидуал маҳорат, фольклоризм, пейзаш, портрет каби тасвирий усулларни очиб беришда фитоним компонентли фразеологик бирликларнинг тўғри таржималаридан, миллий колороит акс этган бирликлардан унумли фойдаланиш имкониятини берди. (Ўзбекистон Ёзувчилар уюшмасининг 2024-йил, 24- декабрдаги 01-03/996-сон маълумотномаси);
Ўзбекистон Республикаси Маданият вазирлиги Маданий-маърифий муассасалар номоддий миллий меросини ривожлантириш шоъбаси томонидан ўзбек халқининг бой миллий тил анъаналари, номоддий маданий мероси, ижтимоий қадриятларимизнинг миллатлараро муносабатларни йўлга қўйиш ва алоқаларни мустаҳкамлаш борасида тузилган “Мамлакатимизда миллатлараро муносабатларни янада ривожлантириш ва уйғунлаштириш” номли фундаментал лойиҳа доирасида жорий қилинган. Мазкур диссертация материаллари ва натижалари шуни тасдиқладики, фитоним компонентли паремиологик бирликларнинг маъно тузилиши, коннотация компонентларининг шаклланиш омиллари ҳисобга олинган ҳолда ўрганилган, уларнинг миллий-маданий хусусиятлари кенг ёритиб берилфан, инглиз ва ўзбек тилларидаги фитоним компонентли фразеолгик бирликларни ўрганиш мезонлари аниқланган, фразео-семантик кичик гуруҳлари хусусиятлари очиб берилган, фразеологизмларнинг контекстдаги турли трансформация турлари кўриб чиқилган ва уларнинг ўзаро тил мувофиқлиги аниқланган. (Ўзбекистон Республикаси Маданият вазирлигининг 2024-йил, 19-декабрдаги 02-12-17-789 сонли маълумотномаси)
Диссертация натижалари Ўзбекистон Республикаси Олий таълим, фан ва инновациялар вазирлиги томонидан тавсия этилган намунавий дастур ва ўқув режалар асосида Исъҳоқхон Ибрат номидаги Наманган давлат чет тиллари институтида 60111800 – Хорижий тил ва адабиёти: инглиз тили бакалавриат йўналишидаги талабаларга ўқитилаётган “Тили ўрганилаётган мамлакат адабиёти ва тарихи”, “Тил аспектларини ўқитиш амалиёти”, “Лексикология ва стилистика”, “Тил кўникмалари интеграцияси” каби амалий, шунингдек, 70110901 – Хорижий тил ва адабиёт (инглиз тили) магистрларга ўтилаётган “Тили ўрганилаётган мамлакат адабиёти ва тарихи” каби фанлар таркибий қисмига киритилган. Диссертация натижаларининг самарадорлиги ва улар асосида ишлаб чиқилган тавсияларнинг амалиётга татбиқ этилиши юзасидан эришилган ижобий натижалар, хусусан, фитоним компонентли фразеологик бирликларнинг фразео-семантик кичик гуруҳлари хусусиятлари очиб берилганлиги, фразеологизмларнинг контекстдаги турли трансформация турлари, инглиз ва ўзбек тилларида фитоним компонентли фразеологик бирликларнинг ўзаро тил мувофиқлиги аниқланганлиги каби илмий янгиликлар талабаларнинг “Тили ўрганилаётган мамлакат адабиёти ва тарихи”, “Тил аспектларини ўқитиш амалиёти” каби фанларни ўзлаштиришларида ўз аксини топмоқда. (Наманган давлат чет тиллари институти Ўқув ишлари бўйича проректорининг 2025-йил, 25-ноябрдаги маълумотномаси)
“Ўзбекистон тарихи” телеканалида эфирга узатилган “Тақдимот” кўрсатувида тадқиқотчи томонидан аниқланган фитоним компонентли фразеологик бирликларнинг фразео-семантик кичик гуруҳлари хусусиятлари очиб берилганлиги, фразеологизмларнинг контекстдаги турли трансформация турлари, инглиз ва ўзбек тилларида фитоним компонентли фразеологик бирликларнинг ўзаро тил мувофиқлиги аниқланганлиги ҳақидаги хулосалардан фойдаланилди (ЎзТДМнинг 2024-йил, 23-декабрдаги 06-28-1791-сон маълумотномаси). Натижада кўрсатув ва роликларнинг мазмуни янги илмий маълумотлар билан бойиди, кўрсатувлар сифати ошди.