Холикулова Хулкар Юлдашевнанинг
Фан доктори (DSc) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон
I. Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): “Ўзбекистонда лидер аёлларнинг жамият ривожидаги ўрни (1991-2025 йй)”, 07.00.01. – Ўзбекистон тарихи (тарих фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: В2025.1.DSc/Tar499
Илмий раҳбар: тарих фанлари доктори, профессор Муртазаева Раҳбар Ҳамидовна.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Ўзбекистон миллий университети.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Ўзбекистон Миллий университети, DSc.03/2025.27.12.Tar.01.01.
Расмий оппонентлар: Маҳкамова Нодира Рахмоновна, тарих фанлари доктори, профессор; Бобожонова Дилором Бобожоновна, тарих фанлари доктори, профессор; Нишонова Нодира Райимжоновна тарих фанлари доктори, профессор.
Етакчи ташкилот номи: : Тошкент давлат иқтисодиёт университети .
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади. 1991-2025 йилларда Ўзбекистонда лидер аёллар фаолиятининг шаклланиш ва ривожланиш босқичларини очиб беришдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
Ўзбекистонда лидер аёллар сонининг ошиши нафақат квота тизимининг жорий қилиниши, балки халқаро гендер тенглигига оид стандарт ва нормаларни миллий қонунчиликка имплементация қилиш, ижтимоий ва оилавий тўсиқларни, шунингдек ташкилотлар ҳамда иш жойларидаги дискриминацияларни бартараф этишнинг муҳим йўли сифатида микро даражада (оиладаги муҳитда қизлар ва ўғил болаларга таълим олиш ҳамда меҳнат фаолияти билан шуғулланиш учун тенг имкониятлар яратилиши), мезо даражада (таълим тизими, сиёсий партиялар ва ННТлар фаолияти), макро даражада (аёлларга таълим олиш борасида эркаклар билан тенг имкониятлар яратишни давлат сиёсати даражасига кўтариш, квоталар тизимини жорий этиш ҳамда норматив-ҳуқуқий базани шакллантириш орқали) лидер аёллар тайёрлашнинг янги назарий-амалий консепсияси сифатида исботланган;
Аёлларнинг давлат бошқарувидаги иштирокини ўзида акс этган “маскулин” моделидан фарқли ўлароқ ўзбек менталитетига мос бўлган оила қадриятлари, фарзанд тарбияси, миллий урф – одатларни ўзида мужассамлаштирган “феминин” модел асосидаги миллий анъаналар, диний қадриятлар ва замонавий демократик тенденсиялар уйғунлигида “ўзбек лидер аёли” имиджи яратилганлиги ҳамда жамоатчилик онги ва медиа дискурсида миллий идентификациянинг асоси бўлаётганлиги аниқланган;
Маҳаллий ўз-ўзини бошқарув органларида “оқила аёллар ҳаракати”, “ижтимоий ёрдам уюшмалари”, “опа -сингиллар” каби нодавлат – нотижорат ташкилотларининг хотин-қизларни қўллаб-қувватлаши натижасида аёллар орасида тадбиркорликни ривожлантириш мақсадида попопчилик, каштачилик, тикувчилик, қандолатчилик каби бир қатор ҳунарларни ўргатишга кўмаклашилганлиги, республикада “Наргиза - текст”, “Эко -арт”, “Сизни эшитамиз” каби МЧЖлар ташкил топганлиги, уларни хотин-қизларга ҳунар ўргатиш баробарида аёлларда лидерлик фазилатлари шаклланишига хизмат қилаётганлиги аниқланган;
Илм-фанда ўз илмий мактабини яратган, халқаро мукофотларга сазовор бўлган олимлар, таълим соҳасида ўқувчиларга таълим бериш борабарида уларнинг халқаро олимпиадаларда иштирок этишларига замин ҳозирлаган, соғлиқни сақлаш соҳасида О.Атаниёзованинг, М.Абдулхаджаева каби олималарнинг соҳага халқаро миқёсда танилган экспертлардан бири сифатида соғлиқни сақлаш соҳасида илмий – тадқиқот институтлари рейтингини оширишдаги хизматлари, замонавий тиббиёт ва биоетика йўналишига асос солганликлари, ҳамда уларнинг шогирдлари бугунги кунда халқаро мукофотларга сазовор бўлаётганлиги исботланган.
давлат ва жамоат бошқаруви тизимида раҳбарлик лавозимларида фаолият юритаётган айрим хотин-қизларнинг жиноятчилик, коррупсия ва хизмат ваколатларини суиистеʼмол қилиш ҳолатларига аралашуви хотин-қизларнинг ижтимоий-сиёсий фаоллигини оширишга қаратилган ислоҳотларнинг ижтимоий қабул қилиниш жараёнига ҳам тўсқинлик қилувчи омил сифатида намоён бўлаётганлиги гендер омилини фақат сон жиҳатидан кенгайтириш эмас, балки ахлоқий-психологик тайёргарлик, профессионал компетенсия, институционал назорат ва очиқлик механизмларини кучайтириш билан уйғун ҳолда ривожлантириш зарурати асосланган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Ўзбекистонда лидер аёллар сонини оширишга оид ишлаб чиқилган илмий хулосалар ва таклифлар асосида:
Ўзбекистонда лидер аёллар сонининг ошиши нафақат квота тизимининг жорий қилиниши, балки халқаро гендер тенглигига оид стандарт ва нормаларни миллий қонунчиликка имплементация қилиш, ижтимоий ва оилавий тўсиқларни, шунингдек ташкилотлар ҳамда иш жойларидаги дискриминацияларни бартараф этишнинг муҳим йўли сифатида микро даражада (оиладаги муҳитда қизлар ва ўғил болаларга таълим олиш ҳамда меҳнат фаолияти билан шуғулланиш учун тенг имкониятлар яратилиши), мезо даражада (таълим тизими, сиёсий партиялар ва ННТлар фаолияти), макро даражада (аёлларга таълим олиш борасида эркаклар билан тенг имкониятлар яратишни давлат сиёсати даражасига кўтариш, квоталар тизимини жорий этиш ҳамда норматив-ҳуқуқий базани шакллантириш орқали) лидер аёллар тайёрлашнинг янги назарий-амалий консепсияси сифатида исботланганлигига оид натижалардан Ўзбекистон Республикаси Оила ва хотин-қизлар қўмитаси томонидан амалиётга жорий этилди. (Ўзбекистон Республикаси Оила ва хотин-қизлар қўмитасининг 2025 йил 28 октябрдаги 02-03/1676- -сонли маълумотномаси). Натижада, қўмита томонидан аёлларнинг ижтимоий-сиёсий фаоллигини оширишининг янги механизмлари ишлаб чиқилди. Мазкур тадқиқот амалда давлат ва жамият миқёсида гендер тенглиги ғоясини илгари суриш, хотин-қизларнинг қарор қабул қилиш жараёнларидаги иштирокини кенгайтиришга хизмат қилди. Давлат ва жамоат тузилмаларида лидер аёлларни тарбиялаш ва қўллаб-қувватлашнинг янги моделини ишлаб чиқиш имконияти яратилди;
Аёлларнинг давлат бошқарувидаги иштирокини ўзида акс этган “маскулин” моделидан фарқли ўлароқ ўзбек менталитетига мос бўлган оила қадриятлари, фарзанд тарбияси, миллий урф – одатларни ўзида мужассамлаштирган “феминин” модел асосидаги миллий анъаналар, диний қадриятлар ва замонавий демократик тенденсиялар уйғунлигида “ўзбек лидер аёли” имиджи яратилганлиги ҳамда жамоатчилик онги ва медиа дискурсида миллий идентификациянинг асоси бўлаётганлигига оид илмий таҳлил материалларидан Ўзбекистон тарихи телеканалидаги “Ўзбекистонда замонавий аёл портрети” кўрсатувини тайёрлаш жараёнида фойдаланилди. (Ўзбекистон Миллий телерадиокомпаниясининг 05-09-1672-сон маълумотномаси). Мазкур кўрсатув орқали жамоатчиликда замонавий лидер аёл образига нисбатан ижобий муносабат шаклланишига хизмат қилди.
Маҳаллий ўз-ўзини бошқарув органларида “оқила аёллар ҳаракати”, “ижтимоий ёрдам уюшмалари”, “опа-сингиллар” каби нодавлат – нотижорат ташкилотларининг хотин-қизларни қўллаб-қувватлаши натижасида аёллар орасида тадбиркорликни ривожлантириш мақсадида попопчилик, каштачилик, тикувчилик, қандолатчилик каби бир қатор ҳунарларни ўргатишга кўмаклашилганлиги, республикада “Наргиза - текст”, “Эко-арт”, “Сизни эшитамиз” каби МЧЖлар ташкил топганлиги, уларни хотин-қизларга ҳунар ўргатиш баробарида аёлларда лидерлик фазилатлари шаклланишига хизмат қилаётганлигига оид натижаларидан Ҳ.Й. Холиқулова якка муаллифлигида тайёрланган “Ўзбекистоннинг энг янги тарихи” (Ўзбекистон Республикаси Олий таълим, фан ва инновациялар вазирлигининг 2025 йил 9 июлдаги 258-сонли буйруғи) номли дарслигининг 5-мавзусида “Ўзбекистоннинг ўз истиқлол ва тараққиёт йўли” мавзусини шакллантириш жараёнида фойдаланилган. (Ўзбекистон Республикаси Бош прокуратурасининг 25-34-65-сонли маълумотномаси). Натижалар талабаларда нодавлат нотижорат ташкилотларда ва тадбиркор лидер аёлларнинг сиёсий фаллигининг ошишига таъсир кўрсатувчи консептуал механизмга оид қарашларнинг шаклланишига хизмат қилган.
Илм-фанда ўз илмий мактабини яратган, халқаро мукофотларга сазовор бўлган олимлар, таълим соҳасида ўқувчиларга таълим бериш борабарида уларнинг халқаро олимпиадаларда иштирок этишларига замин ҳозирлаган, соғлиқни сақлаш соҳасида О.Атаниёзованинг, М.Абдулхаджаева каби олималарнинг соҳага халқаро миқёсда танилган экспертлардан бири сифатида соғлиқни сақлаш соҳасида илмий – тадқиқот институтлари рейтингини оширишдаги хизматлари, замонавий тиббиёт ва биоетика йўналишига асос солганликлари, ҳамда уларнинг шогирдлари бугунги кунда халқаро мукофотларга сазовор бўлаётганлигига оид илмий таҳлил материалларидан Ўзбекистон тарихи телеканалидаги “Ўзбекистонда замонавий аёл портрети” кўрсатувини тайёрлаш жараёнида фойдаланилди. (Ўзбекистон Миллий телерадиокомпаниясининг 05-09-1672-сон маълумотномаси). Теледастур орқали кенг жамоатчилик замонавий лидер аёлларнинг жамият ривожидаги ўрни ва уларнинг фаолиятларига оид маълумотларга эга бўладилар. Бу ўз навбатида, жамиятда лидер аёллар ва уларнинг давлат ривожидаги ўрни ҳақида ижобий фикр шаклланишига, шунингдек, оилада аёлларга нисбатан қотиб қолган патриархал қарашлардан халос бўлишга хизмат қилади.
Давлат ва жамоат бошқаруви тизимида раҳбарлик лавозимларида фаолият юритаётган айрим хотин-қизларнинг жиноятчилик, коррупсия ва хизмат ваколатларини суиистеʼмол қилиш ҳолатларига аралашуви хотин-қизларнинг ижтимоий-сиёсий фаоллигини оширишга қаратилган ислоҳотларнинг ижтимоий қабул қилиниш жараёнига ҳам тўсқинлик қилувчи омил сифатида намоён бўлаётганлиги гендер омилини фақат сон жиҳатидан кенгайтириш эмас, балки ахлоқий-психологик тайёргарлик, профессионал компетенсия, институционал назорат ва очиқлик механизмларини кучайтириш билан уйғун ҳолда ривожлантириш заруратига оид натижалари Ўзбекистон Республикаси Оила ва хотин-қизлар қўмитаси томонидан амалиётга жорий этилди. (Ўзбекистон Республикаси Оила ва хотин-қизлар қўмитасининг 2025 йил 28 октябрдаги 02-03/1676-сонли маълумотномаси). Натижада, қўмита томонидан аёлларнинг ижтимоий-сиёсий фаоллигини оширишининг янги механизмлари ишлаб чиқилди. Мазкур тадқиқот амалда давлат ва жамият миқёсида гендер тенглиги ғоясини илгари суриш, хотин-қизларнинг қарор қабул қилиш жараёнларидаги иштирокини кенгайтиришга хизмат қилди. Давлат ва жамоат тузилмаларида лидер аёлларни тарбиялаш ва қўллаб-қувватлашнинг янги моделини ишлаб чиқиш имконияти яратилди.
