Шамсиева Зилола Аскаровнанинг
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон

I. Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи): “Бухоро воҳаси никоҳ тўйи маросимлари анъанавий тизими ва трансформацияси”, 07.00.07 – Этнография, этнология ва антропология (тарих фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: В2023.2.PhD/Tar1513
Илмий раҳбар: Курбанова Манзила Бакиевна, тарих фанлари номзоди, профессор.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Термиз давлат университети.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Термиз давлат университети, PhD.03/2025.27.12.Tar.12.01.
Расмий оппонентлар: Файзуллаева Мавлюда Хамзаевна, тарих фанлари доктори (DSc), доцент, Вахобов Ботирали Михаилович, тарих фанлари бўйича фалсафа доктори (PhD), доцент.
Етакчи ташкилот: Қарши давлат университети.
II. Тадқиқотнинг мақсади: Бухоро никоҳ тўйи маросимлари анъанавий тизими, генезиси ва тарихий-тадрижий ривожи, уларнинг ўзига хос этник хусусиятлари ва трансформация жараёнларини очиб беришдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
Бухоро воҳасининг анъанавий никоҳ тўйлари тизимидаги келин танлаш (тож. “духтарбини”), совчилик (тож. “хўскори”), нон синдириш (тож. “ноншиканон”), оқлиқ кесиш (тож. “парчабурон”), жавобберди, рўмолберди, ҳайитлик этиш (тож. “ийди”, “ийдонабари”), “фотиҳа тўйи”, “рахтурди” (тож. “рахтзанон”), “чимилдиқ” (тож. “чимилиқ”), наҳорги ош (тож. “оши падари” ёки “падароши”) жоййиғди (тож. “жойғундорон” ёки “рўйбинон”), куёвнинг қизнинг оиласи томонидан тўйдан кейин илк маротаба меҳмон сифатида чақирилиши (тож. “доммоцалом”), келиннинг қариндошлар томонидан меҳмонга илк маротаба чақирилиши (тож. “келинталбон”) каби маросимларнинг анъанавий ўтказилиш тартиблари ва улардаги трансформация жараёнлари, вазифавий хусусиятлари этнолокал жиҳатдан ўрганилган;
замонавий жамиятда аҳоли маънавий онгининг ўсиши, ғарб маданиятининг шиддат билан кириб келиши туфайли никоҳ тўйи маросимларининг ташкил этилиши соҳасида кузатилаётган трансформациялашув жараёнлари глобаллашув, миграция ва бошқа ижтимоий-иқтисодий сабаблар туфайли маданиятлараро никоҳларнинг ошиб бораётганлиги воҳа кесимида илк маротаба илмий жиҳатдан таҳлил қилинган;
никоҳ тўйи маросимларида бугунги кунда оммалашиб бораётган “лове сторй” (“севги тарихи”), тўйдан олдин фотосессиялар, “маррй ме”, “бриде ме” флешмоб (гуруҳ бўлиб тўсатдан рақсга тушиш) лар каби “янгича” урфларнинг никоҳ тўйи маросимларида кенг оммалашаётганлиги, ўз навбатида қадриятлар, миллий маданиятимизга менсимай қарашни кучайтираётганлиги, миллий идентикликдан бегоналашув, тарихга, миллий ўзликка, аждодлардан мерос миллий анъаналарга ҳурмацизлик билан қарашга сабаб бўлаётганлиги воҳа мисолида танқидий таҳлил қилинган;
Бухоро воҳаси замонавий никоҳ тўйи маросимларида айрим ҳолларда ҳаддан ташқари исрофгарчиликка йўл қўйилаётганлиги, яъни тўй дастурхони, келин-куёв кийим-кечаклари, тўйхона-ресторанлар, тўйларни ташкиллаштиришда катта маблағ сарфланиши сингари ортиқча харажатлар оилаларнинг нафақат иқтисодий аҳволига, балки, оилавий турмушига жиддий салбий таъсир кўрсатиб, ижтимоий-маиший турмушда кўпайиб бораётган оилавий можаролар ва ҳатто, ажримларга олиб келаётганлиги, бу борада Ўзбекистон Республикасида олиб борилаётган давлат сиёсати, шу жумладан, “Оқилона истеъмол” давлат дастурида келтирилган тўй маъракаларини ўтказиш билан боғлиқ чеклов ва таъқиқлар воҳа мисолида биринчи марта илмий нуқтаи назардан ўрганилган.
IV.Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши.
“Бухоро воҳаси никоҳ тўйи маросимлари анъанавий тизими ва трансформацияси” мавзуси боʻйича олиб борилган тадқиқотлар натижаси асосида:
Бухоро воҳасининг анъанавий никоҳ тўйлари тизимидаги келин танлаш (тож. “духтарбини”), совчилик (тож. “хўскори”), нон синдириш (тож. “ноншиканон”), оқлиқ кесиш (тож. “парчабурон”), жавобберди, рўмолберди, ҳайитлик этиш (тож. “ийди”, “ийдонабари”), “фотиҳа тўйи”, “рахтурди” (тож. “рахтзанон”), “чимилдиқ” (тож. “чимилиқ”), наҳорги ош (тож. “оши падари” ёки “падароши”) жоййиғди (тож. “жойғундорон” ёки “рўйбинон”), куёвнинг қизнинг оиласи томонидан тўйдан кейин илк маротаба меҳмон сифатида чақирилиши (тож. “доммоцалом”), келиннинг қариндошлар томонидан меҳмонга илк маротаба чақирилиши (тож. “келинталбон”) каби маросимларнинг анъанавий ўтказилиш тартиблари ва улардаги трансформация жараёнлари, вазифавий хусусиятлари ҳақидаги маълумотлар асосида Ўзбекистон Республикаси Миллатлараро муносабатлар ва хориждаги ватандошлар масалалари бўйича қўмитасининг конференция, семинар, давра суҳбатлари, шунингдек, маданий-гуманитар соҳадаги тадбирларини ташкил этиш учун фойдаланилди (Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси ҳузуридаги Миллатлараро муносабатлар ва хориждаги ватандошлар масалалари бўйича қўмитасининг 2025-йил 1-апрелдаги 14-07-22 сонли маълумотномаси). Натижада, Бухоро воҳасининг анъанавий никоҳ тўйлари тизимидаги кўплаб маросимларнинг ўтказилиш тартиблари, вазифавий хусусиятлари ҳақидаги материаллар илмий жамоатчиликка етказилди;
замонавий жамиятда аҳоли маънавий онгининг ўсиши, ғарб маданиятининг шиддат билан кириб келиши туфайли никоҳ тўйи маросимларининг ташкил этилиши соҳасида кузатилаётган трансформациялашув жараёнлари глобаллашув, миграция ва бошқа ижтимоий-иқтисодий сабаблар туфайли маданиятлараро никоҳларнинг ошиб бораётганлигиҳақидаги таҳлиллардан “Маърифат” ижодий бирлашмаси” давлат муассасаси таркибидаги “Ўзбекистон тарихи” телеканали “Сайёр дарс”, “Тарихий савол” ва “Этно” кўрсатувларини тайёрлашда кенг фойдаланилди (Ўзбекистон миллий телерадиокомпанияси «Маърифат» ижодий бирлашмаси» давлат муассасасининг 2025-йил 1-апрел 01-33/202- сон маълумотномаси). Бу эса воҳанинг никоҳ тўйи маросимлари билан боғлиқ ўзига хос этнолокал анъаналаридан кенг жамоатчиликнинг яқиндан хабардор бўлиши учун хизмат қилган;
никоҳ тўйи маросимларида бугунги кунда оммалашиб бораётган “лове сторй” ва “маррй ме” каби “янгича” урфларнинг никоҳ тўйи маросимларида кенг оммалашаётганлиги, бунинг ўз навбатида қадриятларимиз, миллий маданиятимиздан узоқлашув, миллий идентикликдан бегоналашув, тарихга, миллий ўзликка, аждодлардан мерос миллий анъаналарга ҳурмацизлик билан қарашга сабаб бўлаётганлиги ҳақидаги танқидий фикрлардан Республика Маънавият ва маърифат марказининг тарғибот ишларини ташкил этиш ва ўтказишда фойдаланилган. Бу эса ўз навбатида ушбу урфларга бўлган муносабатнинг салбий оқибатлари ҳақида кенг оммага маълумот беришда алоҳида ўрин эгаллади (Республика Маънавият ва маърифат маркази ҳузуридаги Ижтимоий-маънавий тадқиқотлар институтининг 2025-йил 1-апрелдаги 10/163-сон маълумотномаси). Ушбу материаллар ёшларнинг миллий анъаналар борасидаги дунёқарашларини кенгайтиришга, содир бўлаётган ўзгаришларни тўғри таҳлил қилиб, тегишли хулосалар чиқаришга кўмаклашиш баробарида, миллий-маданий қадриятларни кенг тарғиб қилишга сабаб бўлди;
Бухоро воҳаси замонавий никоҳ тўйи маросимларида айрим ҳолларда ҳаддан ташқари исрофгарчиликка йўл қўйилаётганлиги, яъни тўй дастурхони, келин-куёв кийим-кечаклари, тўйхона-ресторанлар, тўйларни ташкиллаштиришда катта маблағ сарфланиши сингари ортиқча харажатлар оилаларнинг нафақат иқтисодий аҳволига, балки, оилавий турмушига жиддий салбий таъсир кўрсатиб, ижтимоий-маиший турмушда кўпайиб бораётган оилавий можаролар ва ҳатто, ажримларга олиб келаётганлиги, бу борада Ўзбекистон Республикасида олиб борилаётган давлат сиёсати, шу жумладан, “Оқилона истеъмол” давлат дастурида келтирилган тўй-маъракаларини ўтказиш билан боғлиқ чеклов ва таъқиқлар ҳақидаги таҳлиллардан Бухоро давлат университети хотин-қизлар билан ишлаш бўлими томонидан ўтказилган “Оила ва бахтли ҳаёт” давра суҳбатларида муҳокамалар жараёнида амалда фойдаланилди. (Ўзбекистон Республикаси Оила ва хотин-қизлар қўмитасининг 2025-йил 22-апрелдаги 04-02/140-сонли маълумотномаси). Ушбу давра суҳбатлари никоҳ тўйи маросимларини ихчам, дабдабасиз ўтказиш ҳақида ёшларга батафсил маълумот беришда алоҳида аҳамият касб этди.