Бўрибоев Бекзод Етмиш ўғлининг
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон

I. Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): “Соя навларининг ўсиши, ривожланиши, ҳосилдорлиги ва симбиотик фаолиятига биостимуляторлар қўллашнинг таъсирини асослаш”, 06.01.08– Ўсимликшунослик (қишлоқ хўжалиги фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: B2024.4.PhD/Qx1541
Илмий раҳбар: Иминов Абдували Абдуманнобович, қишлоқ хўжалиги фанлари доктори, профессор.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Ўсимликлар генетик ресурслари илмий-тадқиқот институти.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Тошкент давлат аграр университети, DSc.08/2025.27.12.Qx.02.01.
Расмий оппонентлар: Халилов Насриддин, қишлоқ хўжалиги фанлари доктори, профессор; Мўминов Абдували Акбаралиевич, қишлоқ хўжалиги фанлари доктори.
Етакчи ташкилот: Шоличилик илмий-тадқиқот институти.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади Тошкент вилоятининг типик бўз тупроқлари шароитида соянинг ўртапишар “Нафис” ва “Вилана” навларининг ўсиши, ривожланиши, симбиотик фаолияти, ҳосилдорлиги ҳамда донининг технологик сифат кўрсаткичларига биостимуляторлар қўллашнинг таъсирини аниқлашдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
илк бор Тошкент вилоятининг типик бўз тупроқлари шароитида соянинг “Нафис” ва “Вилана” навларидан юқори ва сифатли дон ҳосили етиштириш учун “Фитовак” биостимулятори ва “Ер малҳами” биопрепарати билан уруғларига экиш олдидан ишлов бериш, ўсимликнинг шоналаш, гуллаш ва дуккак ҳосил қилиш даврларида барги орқали қўллаш мақбул эканлиги аниқланган;
соянинг “Нафис” ва “Вилана” навларини етиштиришда минерал ўғитларнинг Н30 П90 К60 кг/га меъёрларига қўшимча равишда “Фитовак” биостимулятори билан уруғларга экиш олдидан 200 мл/т, шоналаш даврида 300 мл/га, гуллаш ва дуккак ҳосил қилиш даврларида 500 мл/га, “Ер малҳами” биопрепарати билан экиш олдидан уруғларга 2,0 л/т, шоналаш даврида 2,0 л/га, гуллаш ва дуккак ҳосил қилиш даврларида 2,0 л/га меъёрларда қўллаш ўсимликнинг қуруқ масса тўплашига ижобий таъсир кўрсатиб, пишиш даврида бир туп ўсимликнинг умумий қуруқ массаси назорат вариантига нисбатан “Нафис” навида 9,2-11,0 г. га, “Вилана” навида 9,4-11,2 г. га юқори бўлганлиги аниқланган;
соя ўсимлиги илдизида ҳосил бўлган туганак бактериялар сони ва вазнига “Фитовак” биостимулятори билан уруғларга экиш олдидан 200 мл/т, шоналаш даврида 300 мл/га, гуллаш ва дуккак ҳосил қилиш даврларида 500 мл/га, “Ер малҳами” биопрепарати билан экиш олдидан уруғларга 2,0 л/т, шоналаш даврида 2,0 л/га, гуллаш ва дуккак ҳосил қилиш даврларида 2,0 л/га меъёрларда қўллаш ижобий таъсир кўрсатиб, дуккак ҳосил қилиш даврида бир туп ўсимлик илдизидаги туганаклар сони назорат вариантига нисбатан “Нафис” навида 8,3-18,1 дона, вазни 0,22-0,47 г. га, “Вилана” навида эса 9,8-15,7 дона ва 0,30-0,45 г. га кўпроқ шаклланганлиги исботланган;
соянинг “Нафис” ва “Вилана” навларини етиштиришда уруғларига экиш олдидан, шоналаш, гуллаш ва дуккак ҳосил қилиш даврларида барги орқали қўлланилиши ҳисобига тупроқнинг таркибидаги гумус миқдори дастлабки кўрсаткичларга нисбатан 0,033-0,041 % га, умумий азот миқдори 0,014-0,022 % га, умумий фосфор миқдори 0,013-0,021 % га, нитратли азот миқдори 2,82-4,60 мг/кг га, ҳаракатчан фосфор миқдори 2,85-4,12 мг/кг га, алмашинувчи калий миқдори эса 12-19 мг/кг га ортганлиги аниқланган;
“Фитовак” биостимулятори ва “Ер малҳами” биопрепарати соя навлари уруғларига экиш олдидан, шоналаш, гуллаш ва дуккак ҳосил қилиш даврларида қўлланилиши ҳисобига “Нафис” навидан 37,6-39,0 с/га, “Вилана” навидан эса 35,7-37,3 с/га миқдорида дон ҳосили олиниб, ишлов берилмаган назорат вариантига нисбатан 7,2-8,9 с/га, “Уз гумин” стимулятори қўлланилган андоза вариантига нисбатан эса 4,1-5,7 с/га миқдорида қўшимча дон ҳосили олиш мумкинлиги асосланган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Тошкент вилоятининг суғориладиган типик бўз тупроқли шароитида “Соя навларининг ўсиши, ривожланиши, ҳосилдорлиги ва симбиотик фаолиятига биостимуляторлар қўллашнинг таъсирини асослаш” мавзусида олиб борилган илмий-тадқиқот натижалари асосида:
соя навларидан юқори ва сифатли дон ҳосили етиштиришни таъминлашда биопрепаратлар билан уруғни экиш олдидан ва вегетация даврида барги орқали суспензия шаклида қўллаш бўйича “Соянинг Нафис ва Вилана навларини парваришлашда биопрепаратлар қўллаш бўйича тавсиялар” ишлаб чиқилган (Қишлоқ хўжалигида билим ва инновациялар миллий марказининг 2025-йил 11-ноябрдаги №05/01-05/02-05/04-03-497-сон маълумотномаси). Ушбу тавсиянома бугунги кунда Тошкент вилоятининг суғориладиган типик бўз тупроқлари шароитида фаолият юритувчи фермер хўжаликлари, агрокластерлар ҳамда томорқа ер эгалари учун соя етиштиришда уруғларга экиш олдидан ва турли ривожланиш даврларида биопрепаратлар билан ишлов бериш орқали ундан олинадиган дон ҳосилдорлигини ошириш ҳамда сифат кўрсатгичларини яхшилаш учун амалий қўлланма сифатида хизмат қилмоқда;
баҳорги муддатда соянинг “Нафис” ва “Вилана” навлари уруғларига экиш олдидан “Ер малҳами” биопрепарати билан 2,0 л/т меъёрда ишлов бериш, ўсимликнинг шоналаш даврида 2,0 л/га, гуллаш ва дуккак ҳосил қилиш даврларида 2,0 л/га меъёрларда барги орқали озиқлантириш технологияси Тошкент вилоятининг Бўка туманидаги “Абдурофе Ражабзода” фермер хўжалигининг 3,5 гектар, “Навобод Бўстон” фермер хўжалигининг 3,0 гектар, жами 6,5 гектар майдонида амалиётга жорий этилган (Қишлоқ хўжалигида билим ва инновациялар миллий марказининг 2025-йил 11-ноябрдаги №05/01-05/02-05/04-03-497-сон маълумотномаси). Натижада, соянинг “Нафис” навидан 37,5-39,8 с/га, “Вилана” навидан 35,6-38,0 с/га дон ҳосили олиниб, рентабеллик даражаси назорат вариантига нисбатан 35,8-40,0 % га юқори бўлган;
соя навлари уруғларига экиш олдидан “Фитовак” стимулятори билан 200 мл/т меъёрда ишлов бериш, ўсимликнинг шоналаш даврида 300 мл/га, гуллаш ва дуккак ҳосил қилиш даврларида 500 мл/га меъёрларда барги орқали озиқлантириш технологияси Тошкент вилоятининг Бўка туманидаги “Умида Сарвиноз Бобур” фермер хўжалигининг 4,5 гектар, майдонида амалиётга жорий этилган (Қишлоқ хўжалигида билим ва инновациялар миллий марказининг 2025-йил 11-ноябрдаги №05/01-05/02-05/04-03-497-сон маълумотномаси). Натижада, соянинг “Нафис” навидан 35,7-38,4 с/га, “Вилана” навидан 33,9-35,5 с/га миқдорида дон ҳосили олиниб, рентабеллик даражаси назорат вариантига нисбатан 27,0-31,3 % га юқори бўлган.