Латифова Мафтуна Яшин қизининг филология фанлари бўйича фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон
I.Умумий маълумот
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи): “Ўзбек тилида эркин ўхшатишларнинг лингвистик ва лингвокултурологик хусусияти” 10.00.01 – Ўзбек тили
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: №В2024.2.PhD/Fil4641
Илмий раҳбар: Асадов Тўлқин Ҳамроевич, филология фанлари номзоди, доцент.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Бухоро давлат университети
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи (муассасалар), ИК рақами: Бухоро давлат университети DSc.03/2025.27.12.Fil.08.07
Расмий оппонентлар: Юсубова Раъно Норбоевна, филология фанлари доктори (DSc), профессор; Адизова Нилуфар Истамовна, филология фанлари бўйича фалсафа доктори (PhD), доцент
Етакчи ташкилот: Наманган давлат университети
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади эркин ўхшатишларни структур-семантик, лингвокултурологик тадқиқ этишдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
ўхшатиш, қиёслаш ҳодисаси одамзоднинг атроф-муҳитни англашида бениҳоя кенг ўрин тутадиган, ташқи дунё, оламнинг лисоний тасвирини акс эттиришда иштирок этадиган, хизмат қиладиган воситалардан бири сифатида баҳоланиб, ўхшатишлар филологик тадқиқот обекти сифатида, миллий тил жозибаси, характерини кўрсатиб турувчи восита сифатида қаралган, унинг лингвистик моҳиятига аниқлик киритилган;
ўхшатишнинг ёндош ҳодисаларга муносабати, ўхшаш ва фарқли жиҳатлари, унинг тил ва нутққа муносабати, юзага келиш жараёнлари, тасвир, образ яратишда муҳим синтактик восита сифатидаги роли бадиий асарлардан олинган мисоллар орқали кенг тадқиқ этилиб, эркин ўхшатишларни юзага келтирувчи лексик-грамматик воситалар белгиланган ҳамда унинг структур-семантик тадқиқи амалга оширилган;
ўзбек адабиётидаги эркин ўхшатишларнинг мавзувий гуруҳлари тузиб чиқилиб, миллий-маданий нарса-ҳодисалар билан боғлиқ эркин ўхшатишлар шу жамиятда яшаб, фаолият олиб борадиган кишиларнинг миллий тафаккури, миллий маданияти ва маънавияти, миллий менталитети ва характерини кўрсатиб турувчи тил ва нутқ ҳодисаси эканлиги, тилнинг маънавиятда, маданий белгиларнинг тилда акс эта бориши бевосита шу тилга хос ўхшатишлар билан ҳам боғлиқлиги исботланган;
миллий руҳ, ўзлик, инсоннинг маънавий олами, дунёқараши, менталитетини ёрқин кўрсатиш қудратига эга бўлган эркин ўхшатишлар, хусусан, қиёс эталони прецедент бирлик ҳамда реалияли эркин ўхшатишлар тилимизнинг жозибаси, сержилолиги, айниқса, миллийлигини ўзида ёрқин акс эттирувчи восита бўла олиши лингвистик, лингвомаданий аспектда далилланган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши.
Олинган илмий натижалар қуйидаги ишларда жорийланган:
ўхшатиш, қиёслаш ҳодисаси одамзоднинг атроф-муҳитни англашида бениҳоя кенг ўрин тутадиган, ташқи дунё, оламнинг лисоний тасвирини акс эттиришда хизмат қиладиган воситалардан бири сифатида баҳоланиб, ўхшатишлар филологик тадқиқот обекти, миллий тил жозибаси, характерини кўрсатиб турувчи восита сифатида қаралган; ўхшатишнинг ёндош ҳодисаларга муносабати, ўхшаш ва фарқли жиҳатлари, унинг тил ва нутққа муносабати, юзага келиш жараёнлари, тасвир, образ яратишда муҳим восита ҳисобланиши ҳақидаги фикрлардан 2024-йилда бажарилган АЛМ-202310132634 рақамли “Янги сўз ва атамаларнинг ўзбекча муқобилини сунъий интелект асосида автоматик тақдим қилувчи атамаcом.уз дастурий таъминоти платформаси ва мобилли иловасини яратиш” мавзусидаги инновацион лойиҳани амалга оширишда (2023-2024-й.й.) фойдаланилган (Алишер Навоий номидаги Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университети ҳузуридаги Давлат тилида иш юритиш асосларини ўқитиш ва малака ошириш марказининг 2025-йилнинг 11-сентябрдаги 1521-сон маълумотномаси). Натижада лойиҳа янги маълумотлар билан бойиган.
ўзбек адабиётидаги эркин ўхшатишларнинг мавзувий гуруҳлари тузиб чиқилиб, миллий-маданий нарса-ҳодисалар билан боғлиқ эркин ўхшатишлар шу жамиятда яшаб, фаолият олиб борадиган кишиларнинг миллий тафаккури, миллий маданияти ва маънавияти, миллий менталитети ва характерини кўрсатиб турувчи тил ва нутқ ҳодисаси эканлиги, тилнинг маънавиятда, маданий белгиларнинг тилда акс эта бориши бевосита шу тилга хос ўхшатишлар билан ҳам боғлиқлиги ҳақидаги фикр-мулоҳазалардан 2024-йилда бажарилган АЛ-662204396 рақамли “Бухоро адабий муҳити ижодкорларининг илмий-адабий мероси бўйича электрон платформа яратиш” мавзусидаги амалий лойиҳада фойдаланилган (Бухоро давлат университетининг 2025-йил 12-декабрдаги 7773-сон маълумотномаси).Натижада лойиҳа доирасида тўпланган маълумотлар сифат ва миқдор жиҳатдан бойиган.
миллий руҳ, ўзлик, инсоннинг маънавий олами, дунёқараши, менталитетини ёрқин кўрсатиш қудратига эга бўлган эркин ўхшатишлар, хусусан, қиёс эталони прецедент бирлик ҳамда реалияли эркин ўхшатишлар тилимизнинг жозибаси, сержилолиги, айниқса, миллийлигини ўзида ёрқин акс эттирувчи восита бўла оладиган ўхшатишлардан, улар қатнашган шеърий парчалардан Ўзбекистон Миллий телерадиокомпанияси “Бухоро” телеканалининг “Ассалом, Бухоро”, “Замондош”, “Бухоро гузарлари” кўрсатувларининг 2025-йил январ, феврал, март сонларида фойдаланилган (Ўзбекистон Миллий телерадиокомпанияси “Бухоро” телеканалининг 2025-йил 16-сентябрдаги 01-09-219-сон маълумотномаси). Натижада ушбу кўрсатувларнинг илмий-оммабоплиги таъминланган ва улар янги маълумотлар билан такомиллашган.
