Ахмадова Дилнура Ашраф қизининг филология фанлари бўйича фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон
I.Умумий маълумот
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи):
“Ўзбек тилида касаллик номлари лексик қатлами”. 10.00.01 ‒ Ўзбек тили
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: № В2023.2.PhD/Fil3253
Илмий раҳбар: Абузалова Меҳринисо Кадировна филология фанлари доктори (DSc), профессор
Диссертация бажарилган муассаса номи: Бухоро давлат университети
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи (муассасалар), ИК рақами: Бухоро давлат университети DSc.03/2025.27.12.Fil.08.07
Расмий оппонентлар: Қарши давлат университети профессори, филология фанлари доктори (DSc) Жабборов Хўжамурод Жабборович, Бухоро давлат университети доценти, филология фанлари бўйича фалсафа доктори (PhD) Наврўзова Муяссар Ғайбуллаевна
Етакчи ташкилот: Навоий давлат университети.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади ўзбек тилида касаллик номларини билдирувчи тиббий атамаларнинг номинацион-мотивацион, лексик-семантик, этимологик шаклланиш хусусиятларини ўрганиш ва тавсифлашдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
лексикага нисбатан тизим сифатида қараш луғавий (семантик) майдон ёки луғавий-маъновий (лексик-семантик) гуруҳлар назариясини шакллантиради. Бу эса лексикани ўрганишда семасиологик (сўздан тушунчага) ва ономасиологик (тушунчадан сўзга) каби иккита ёндашувга асосланиши, улар бир-бирини тўлдириши ва семантик майдон қурилишида асосий таянч унсурлар ҳисобланиши касаллик номлари мисолида изоҳланган;
касалликларнинг номларини акс эттирувчи лексика ўзбек тилининг минг йиллар давомида ривожланиб келган луғат фонди ҳисобланиб, инсон касалликларини билдирувчи номинацияларнинг энг катта луғавий-семантик гуруҳини ташкил этиши, касаллик номларини беришда халқона, нотерминологик, архаик вариантларни қўллаш мумкинлиги асосланган;
атамалар миллий тилнинг бир қисми сифатида полисемик, синонимик, антонимик ҳамда градуонимик муносабатларга киришиши мумкинлиги, мазкур лисоний ҳодисаларни, хусусан, инсон саломатлиги билан боғлиқ тиббий терминологик тизимда ҳам инкор этиб бўлмаслиги исботланган;
ўзбек тилидаги касаллик номларининг номинацион-мотивацион хусусиятлари аниқланган ҳамда касаллик номлари билан боғлиқ лингвокултуремалар таҳлили амалга оширилган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши.
Тиббий терминологик тизимда касаллик номларининг тутган ўрнини тадқиқ қилиш жараёнида эришилган илмий натижалар асосида:
касалликларнинг номларини акс эттирувчи лексика ўзбек тилининг минг йиллар давомида ривожланиб келган луғат фонди ҳисобланиб, инсон касалликларини билдирувчи номинацияларнинг энг катта луғавий-семантик гуруҳини ташкил этиши, касаллик номларини беришда халқона, нотерминологик, архаик вариантларни қўллаш мумкинлиги асосланган мулоҳазалардан;
атамалар миллий тилнинг бир қисми сифатида полисемик, синонимик, антонимик ҳамда градуонимик муносабатларга киришиши мумкинлиги, мазкур лисоний ҳодисаларни, хусусан, инсон саломатлиги билан боғлиқ тиббий терминологик тизимда ҳам инкор этиб бўлмаслиги ҳақидаги қарашлардан 2022-2024-йилларда амалга оширилган № ИЛ-402104209 рақамли “Ахборот-қидирув тизимлари (Гоогле, Яндех, Гоогле транслате) учун автоматик ишлов бериш воситаси – ўзбек тилининг морфолексикони ва морфологик анализатори дастурий воситасини яратиш” номли фундаментал илмий тадқиқот лойиҳасини амалга оширишда фойдаланилган (Алишер Навоий номидаги Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университетининг 2025-йил 15-ноябрдаги, № 04/1-5527 сонли маълумотномаси). Натижада халқона, нотерминологик тиббий тушунчалар, инсон саломатлиги билан боғлиқ тиббий терминологик тизим маълумотлари билан дастурий восита бойитилган;
лексикага нисбатан тизим сифатида қараш луғавий(семантик) майдон ёки луғавий-маъновий (лексик-семантик) гуруҳлар назариясини шакллантиради. Бу эса лексикани ўрганишда семасиологик (сўздан тушунчага) ва ономасиологик (тушунчадан сўзга) каби иккита ёндашувга асосланиши, улар бир-бирини тўлдириши ва семантик майдон қурилишида асосий таянч унсурлар ҳисобланиши касаллик номлари мисолида қаралган, ўзбек тилидаги касаллик номларининг номинацион-мотивацион хусусиятлари аниқланган ҳамда касаллик номлари билан боғлиқ лингвокултуремалар таҳлили амалга оширилган мисоллар орқали далилланиши Алишер Навоий номидаги Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университети ҳузуридаги Давлат тилида иш юритиш асосларини ўқитиш ва малака ошириш марказида 2024-йилда бажарилган АЛМ-202310132634 рақамли “Янги сўз ва атамаларнинг ўзбекча муқобилини сунъий интеллект асосида автоматик тақдим қилувчи атамаcом.уз дастурий таъминоти платформаси ва мобилли иловасини яратиш” мавзусидаги амалий лойиҳада фойдаланилган (Алишер Навоий номидаги Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университети ҳузуридаги Давлат тилида иш юритиш асосларини ўқитиш ва малака ошириш марказининг 2025-йил 5-ноябрдаги №1934-сонли маълумотномаси). Натижада лексикага нисбатан тизим сифатида қараш луғавий(семантик) майдон ёки луғавий-маъновий(лексик-семантик) гуруҳлар назариясини шакллантирилганлиги платформанинг мукаммаллашишига хизмат қилган;
тадқиқотдан ўрин олган, ўзбек тилидаги касаллик номларининг номинацион-мотивацион хусусиятлари аниқланган ҳамда касаллик номлари билан боғлиқ лингвокултуремалар таҳлили бўйича амалга оширган таҳлиллар ва қизиқарли материаллар Бухоро вилоят телерадиоканалининг “Ўзликни англаш” ҳамда “Вухоро” радиосининг “Нажот билимда”, “Ижод завқи” эшиттиришлари ссенарийларини тайёрлашда фойдаланилган (Ўзбекистон милллий телерадиокомпанияси “Бухоро вилояти телерадиоканали” давлат муассасасининг 2025-йил 24-апрелдаги №01-09-201-сон маълумотномаси). Натижада ушбу телекўрсатув ва радиоешиттиришлар мазмунан бойитилган ва маълумотлар аниқлиги ҳамда изчиллиги таъминланган.
