Яхёева Умида Иброҳим қизининг филология фанлари бўйича фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон

I.Умумий маълумот
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи): “Ўзбек халқ мақолларида нутқий акт” (А.Қаҳҳор асарлари мисолида).  10.00.01 – Ўзбек тили.
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам:  № B2025.2.PhD/Fil6041
Илмий раҳбар: Жўраева Бибиш Мухсиновна филология фанлари доктори (DSc), доцент
Диссертация бажарилган муассаса номи: Бухоро давлат университети
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи (муассасалар), ИК рақами: Бухоро давлат университети DSc.03/2025.27.12.Fil.08.07.
Расмий оппонентлар: филология фанлари доктори (DSc), профессор Муҳамедова Саодат Худойбердиевна, филология фанлари доктори (DSc), профессор Ҳакимов Муҳаммаджон Хўжахонович. 
Етакчи ташкилот: Самарқанд давлат университети.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II.Тадқиқотнинг мақсади ўзбек халқ мақолларини нутқий актнинг репрезентатив, экспрессив, комиссив, директив, декларатив категориялари асосида тадқиқ қилиш, шу асосда ҳар бир категориянинг ўзбек халқ мақолларида воқеланишини назарий жиҳатдан асослаш ва лингвистик имкониятлари, прагматик маъноларини А.Қаҳҳор асарлари асосида қўлланилган мақоллар воситасида очиб беришдан иборат.
III.Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
диссертация ўзбек халқ мақолларини нутқий акт жиҳатдан ўрганишга қаратилган илк тадқиқот бўлиб, барқарор бирикмалар ва паремаларнинг алоҳида ҳодисалар эканлигига оид мулоҳазалар билдирилган ва назарий жиҳатдан асосланган;
А.Қаҳҳор асарларида қўлланилган ўзбек халқ мақоллари репрезентатив, экспрессив, комиссив, декларатив, директив нутқий акт категориялари асосида тадқиқ этилган ва ички семантик гуруҳларга ажратилган ҳолда тизимли ўрганилган;
тадқиқот давомида А.Қаҳҳор асарларида мавжуд 118 та ўзбек халқ мақоли аниқланиб, ушбу мақолларнинг 32 таси репрезентатив, 45 таси экспрессив, 27 таси директив, 4 таси комиссив актни юзага келтириши кузатилди, шунингдек, мақолларда декларатив акт тури учрамаслиги ҳақида хулоса қилинди;
жаҳон тилшунослигида мақолларни нутқий актлар асосида таҳлил қилишга оид тадқиқотлар ўрганилганда мавжуд ишларда, одатда, 20 тадан 59 тагача мақоллар таҳлил обекти сифатида танланган. Мазкур иш эса 118 та мақолнинг прагматик жиҳатдан чуқур таҳлил қилиниши билан илгари амалга оширилган тадқиқотлардан сезиларли фарқ қилади. Тадқиқот материалларнинг кўлами, мазмунан чуқурлиги ва эмпирик асосланганлиги билан ҳам алоҳидалик касб этади; 
Мавжуд мақоллар фаоллик даражаси бўйича статистик таҳлил этилганда репрезентатив актли мақоллар 29%, декларатив 0%, экспрессив 42%,директив 25%, комиссив 4% ни ташкил этиб, А.Қаҳҳор асарларида экспрессив актли мақоллар бирламчи ўринда туриши аниқланди.
IV.Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Ўзбек халқ мақолларида нутқий акт (А.Қаҳҳор асарлари мисолида) турлари коннотатив маъно орқали нутқнинг жозибардорлигига эришиш нуқтайи назаридан Ўзбекистон телерадиокомпанияси Бухоро вилоят телевидениеси “Ўзликни англаш” ҳамда  Бухоро   радиосининг “Нажот билимда”, “Ижод завқи” эшиттиришлари ссенарийларини тайёрлашда фойдаланилди. (Ўзбекистон миллий телерадиокомпанияси “Бухоро” телеканалининг 2025-йил 24-июндаги №01-09-141-сон маълумотномаси). 
Ўзбек халқ мақолларида нутқий акт иштирок этган бирликларнинг лингвистик хусусиятлари, миллий тафаккур шаклланиш тадрижини паремалар мисолида кўриш, умуммиллий онг шаклланишида, улар тадқиқи бўйича муайян хулосаларни беришда ИИ-4721101717-рақамли “Хизмат кўрсатиш обектлари миллий номлари интерактив электрон платформасини яратиш” мавзусидаги инновацион лойиҳада ушбу диссертациянинг хулосаларига таянилган. (Алишер Навоий номидаги Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университети ҳузуридаги Давлат тилида иш юритиш асосларини ўқитиш ва малака ошириш марказининг 2025-йил 25-июндаги 1120-сонли маълумотномаси). 
Янги сўз ва атамаларнинг ўзбекча муқобилининг нутқий акт билан боғлиқ масалалари ҳамда метафоризация даражасига кўтарилишдаги аҳамияти, ўзбек халқи когнитациясида ушбу актлар билан боғлиқ миллий-ментал хусусиятларнинг акс этиши жиҳатлари ҳақидаги муайян хулосаларни очиб беришда АЛМ-202310132634 рақамли “Янги сўз ва атамаларнинг ўзбекча муқобилини сунъий интеллект асосида автоматик тақдим қилувчи атамаcом.уз дастурий таъминоти платформаси ва мобил иловасини яратиш” мавзусидаги инновацион лойиҳасини амалга оширишда диссертацияда илгари сурилган хулосаларга таянилган. (Алишер Навоий номидаги Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университети ҳузуридаги Давлат тилида иш юритиш асосларини ўқитиш ва малака ошириш марказининг 2025-йил 25-июндаги 1119-сонли маълумотномаси). Натижада мобил иловадаги номларни шакллантиришда диссертацияда илгари сурилган хулосалардан фойдаланилган.