Қодирова Мадинабону Муроджон қизининг
филология фанлари бўйича фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон

I. Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи): “Автоматик таржима дастури учун грамматик шаклларнинг лингвистик таъминоти”, 10.00.11 – Амалий ва компютер лингвистикаси ихтисослиги (Филология фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: №B2023.2.PhD/Fil3672.
Илмий раҳбар: Хамроева Шаҳло Мирджановна, филология фанлари доктори, доцент.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Алишер Навоий номидаги Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университети.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса (муассасалар) номи: Наманган давлат университети, PhD.03/2025.27.12.Fil.22.03.
Расмий оппонентлар: Қўзиев Умиджон Яндашалиевич, филология фанлари доктори (DSc), доцент; Атабоев Нозимжон Бобожон ўғли, филология фанлари доктори, профессор.
Етакчи ташкилот: Андижон давлат чет тиллар институти. 
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади: автоматик таржима дастури учун грамматик шаклларнинг лингвистик таъминотини яратишдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги: 
ўзбек тилидаги грамматик шакллар: аффикслар, ёрдамчи сўзлар, кўмакчи феъллар, аффиксоид ва боғламалар ҳамда уларга муқобил инглиз тилидаги артикллар, предлог, ёрдамчи феъллар, боғловчилар, нисбий олмошлар, тасдиқ ва инкор сўзларнинг таржималари кенг қамровли лингвистик база сифатида тизимли моделлаштирилган;
ўзбек тилидаги ёрдамчи сўзларнинг синонимик тизими функсионал, стилистик ва даврий қўлланиш мезонлари асосида илк бор комплекс тарзда таснифланган ҳамда уларнинг инглиз тилидаги муқобил грамматик воситалар билан семантик мослик даражалари қиёсий-чоғиштирма таҳлил асосида очиб берилган;
полифунксионал грамматик бирликлар учун “бир грамматик маъно – алоҳида код” тамойилига асосланган лингвистик таъминот модели ишлаб чиқилган. Мазкур модел грамматик маъно мувофиқлигини таъминлаш, контекстга мос таржима вариантини танлаш ҳамда кўп функсияли бирликларнинг таржимавий эквивалентлигини аниқлаш имконини бериши илмий-амалий жиҳатдан далилланган;
автоматик таржимада юзага келадиган грамматик эквивалентлик муаммоларини бартараф этишга қаратилган 10 босқичли (консептуализация, коллекция ва селекция, ПОСтеггинг, идентификация, алигнация, классификация, формализация, статистик таҳлил ва визуализация, имплементация) лингвистик база яратиш методологияси ҳамда таржимавий лингвистик модел таклиф қилинган ва унинг самарадорлиги асосланган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Ўзбек-инглиз грамматик шакллар тизими, уларнинг таржималари лингвистик таъминот воситаларидан:
ўзбек тили грамматик шакллар: аффикслар, ёрдамчи сўзлар, кўмакчи феъл, аффиксоид ва боғлама феъллар ҳамда уларга муқобил инглиз тилидаги артикллар, предлог, ёрдамчи феъллар, боғловчилар, тасдиқ ва инкор грамматик маъноли бирликлар, нисбий олмошларнинг таржималари кенг қамровли лингвистик база шаклида тизимли моделлаштирилган ўринлардан давлат илмий техник дастурлари доирасидаги 2021-2023-йилларда бажарилган ИЛ-402104209 “Ахборот-қидирув тизимлари (Гоогле, Яндех, Гоогле транслате) учун автоматик ишлов бериш воситаси – ўзбек тилининг морфолексикони ва морфологик анализатори дастурий воситасини яратиш” номли инновацион лойиҳасида фойдаланилган (Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университетининг 2025-йил 26-майдаги 04/1-2125-сон маълумотномаси). Натижада Гоогле, Яндех, Гоогле Транслате ахборот-қидирув тизими мукаммаллаштирилган;
ўзбек тилидаги ёрдамчи сўзлар синонимияси функсионал, стилистик ва даврий қўлланиш мезонлари асосида таснифланган, уларнинг инглиз тилидаги муқобил воситалар билан функсионал-семантик мослик даражалари чоғиштириш, таққослаш ва қиёсий таҳлил тамойиллари орқали далилланган амалий натижа ва хулосалардан Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университетида давлат илмий-техник дастурлари доирасидаги 2020-2023-йилларда амалга оширилган АМ-ФЗ-201908172 “Ўзбек тилининг таълимий корпусини яратиш” номли амалий лойиҳасида фойдаланилган (Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университетининг 2025-йил 26-майдаги 04/1-2126-сон маълумотномаси). Натижада лойиҳа доирасида ишлаб чиқилган “Ўзбек тилининг таълимий корпуси”даги грамматик шакллар салмоғи ортган; 
полифунксионал грамматик бирликлар учун “бир грамматик маъно – алоҳида код” тамойилига асосан лингвистик таъминот модели яратилган ва у автоматик таржимада тиллараро грамматик маъно номувофиқлигини камайтириши ва контекстга мос вариантни танлаш имконини бериши амалий далиллар асосида исботланган материаллар асосида “Электрон ҳисоблаш машиналари учун яратилган дастурлар ва маълумотлар базаларининг ҳуқуқий ҳимояси тўғрисида”ги Қонун доирасида “Ўзбек-инглиз ёрдамчи сўзлари ва грамматик шакллари лингвистик базаси” дастури яратилган, муаллифлик гувоҳномаси олинган (Ўзбекистон Республикаси Адлия вазирлигининг 2025-йил 17-майдаги № ДГУ 52652-рақамли гувоҳномаси). Натижада, ўзбек ва инглиз тиллари грамматик шакллари тизимли шакллантирилган;
автоматик таржимада юзага келадиган грамматик эквивалентлик муаммоларини бартараф этишга қаратилган 10 босқичли лингвистик база яратиш методологияси ҳамда таржимавий лингвистик модел таклиф қилинган ва унинг самарадорлиги асосланган натижалар ва хулосаларидан 2024-2025-йилларда ЎЗМТРК «Ўзбекистон» телерадиоканалининг «Бедорлик», «Ижод завқи», «Таълим ва тараққиёт», «Миллат ва маънавият» эшиттиришларининг ссенарийсини ёзишда фойдаланилган (Ўзбекистон Миллий Телерадиокомпаниясининг “Ўзбекистон” телерадиоканали давлат муассасасининг 2025-йил 3-июндаги 26/36/994-сон маълумотномаси). Натижада, ўзбек тилида қўлланган грамматик шаклларнинг қўлланиш ҳақидаги фикрлар эшиттиришларнинг илмийлигини таъминлаган.

Yangiliklarga obuna bo‘lish