Нурдинбаева Наргизахон Махаммаджон қизининг
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон
I. Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи): “Ўзбек бадиий матнларида “фарзанд” консептининг воқеланиши”, 10.00.01 – Ўзбек тили (Филология фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: B2024.2.PhD/Fil3714.
Илмий раҳбар: Қўзиев Умиджон Яндашалиевич, филология фанлари доктори (DSc), профессор.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Наманган давлат университети.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса (муассасалар) номи: Наманган давлат университети, PhD.03/2025.27.12.Fil.22.03.
Расмий оппонентлар: Жамолиддинова Дилноза Мирхожиддиновна, филология фанлари доктори, профессор; Усманов Фарҳоджон Фахриддинович, филология фанлари доктори, доцент.
Етакчи ташкилот: Фарғона давлат университети.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади: ўзбек бадиий матнларида “фарзанд” консептининг воқеланишини очиб беришдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
дунё ва ўзбек тилшунослигида мавжуд илмий-назарий қарашлар ва ёндашувлар таҳлили асосида “фарзанд” консептининг тарихий-маданий тараққиёт босқичлари, иеархик, кўп қатламли семантик-структурал моделлари ҳамда нутқий-услубий реализация механизмлари аниқланиб, тизимли равишда асослаб берилган;
бадиий матнларда қўлланган “фарзанд” консептини воқелантирувчи тил бирликларининг мазмуний қатламлари халқона қадриятлар, миллий стереотипик тасаввурлар ҳамда оламнинг миллий-лисоний манзарасини кодловчи когнитив билимларга асосланганлиги далилланган;
бадиий матнларда “фарзанд” консепти билан боғлиқ паремиялар, ўхшатишлар ҳамда мурожаат шаклларида мужассамлашган миллий характер ва менталитетнинг маданий асослари, шунингдек, лингвистик-экспрессив воситалари консептуал метод асосида очиб берилган;
бадиий матнлардаги “фарзанд” консептини ифодаловчи лингвистик бирликлар, этнографизмлар, бадиий кўчимлар, миллий дунёқарашнинг лисоний ифодалари ҳамда нутқий қўлланиш жараёнлардаги когнитив, персептив, хулосавий ва баҳоловчи босқичлар воситасида шаклланган коммуникацион-консептуал тузилмалари ўзбек миллий консептосферасининг интегратив инъикоси эканлиги далиллар билан исботланган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Ўзбек бадиий матнларида “фарзанд” консептининг воқеланиши бўйича олинган илмий натижалар асосида:
дунё ва ўзбек тилшунослигида мавжуд илмий-назарий қарашлар ва ёндашувлар таҳлили асосида “фарзанд” консепти ҳақидаги илмий-назарий қарашлар, машҳур адибларнинг “фарзанд” тушунчасини ифодаловчи сўзни қўллашдаги амалий-ижодий лингвистик маҳорати ва позициялари, мазкур консептнинг тарихий-маданий даврий тараққиёти борасидаги тавсиф ва таснифлардан давлат илмий-техника дастурлари доирасидаги 2022-2023-йилларга мўлжалланган ИЛ-52 тур-21091433 “Ўзбек реалияларига оид мақолалар базаси платформасини яратиш (Википедия электрон энциклопедияси мезонлари асосида)” бўйича амалий лойиҳа доирасида фойдаланилган. (Алишер Навоий номидаги Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университетининг 2025-йил 9-сентябрдаги № 01/4-4087-сон маълумотномаси) Натижада ўзбек реалияларига оид мақолалар базаси платформасини яратиш, ўзбек реалиялари маъносини изоҳлашга оид янги илмий-назарий маълумотлар билан бойитилган;
бадиий матнларда “фарзанд” консептини ифодаловчи лингвистик бирликларнинг ўзбек лексик фондидаги ўхшатишлар, этнографизмлар, эркаламалар, ўйин ва турли миллий жараёнлардаги лингвомаданий кўлами образли, бадиий кўчимлар, ҳаётий воқеликлар, кўринишлар асосида унинг нутқий қўлланиш жараёнлардаги қирралари: англаш, мушоҳада, хулосалаш ва ҳукм каби коммуникацион-консептуал асосларига оид фикрлардан Алишер Навоий номидаги Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университетининг 2021-2023-йилларда амалга оширилган ПЗ-2020042022-“Туркий тилларнинг лингводидактик электрон платформасини яратиш” мавзусидаги амалий лойиҳада фойдаланилган. (Алишер Навоий номидаги Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университетининг 2025-йил 6-сентябрдаги № 01/4-4025-сон маълумотномаси) Натижада диссертацияда илгари сурилган таклифлар, тавсия ва хулосалар орқали платформа зарурий маълумотлар билан бойитилган;
“фарзанд” консептининг этимологияси, тузилмавий ва миллий шаклланиш эволуцияси, услубий хусусиятлари лингвомаданиятшунослик, матншунослик, услуб стилистикаси тамойиллари орқали исботланган ва фарзанд ҳақидаги миллий стереотип тасаввурлар қайта кўриб чиқилган ҳамда унга тааллуқли билимлар мажмуа сифатида ўрганиш муҳимлиги аниқланган хулосалардан 2024-2025-йилларда ЎЗМТРК “Ўзбекистон” телерадиоканалининг “Бедорлик”, “Ижод завқи”, “Таълим ва тараққиёт”, “Миллат ва маънавият” эшиттиришларининг ссенариясини ёзишда фойдаланилган. (Ўзбекистон Миллий телерадиокомпаниясининг 2025-йил 10-сентябрда № 26-36-1029-сон маълумотномаси) Натижада кўрсатув ва эшиттиришларда миллийлик, ўзбек тили ва адабиётининг замонавий талқинлари тарғиботи амалга оширилиб, оммабоплиги ортган.