Ишанжанова Муносибхон Саид-Ахмадовнанинг    
филология фанлари доктори (DSc) диссертацияси 
ҳимояси ҳақида эълон

I.    Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): “Тарихий-мемуар асарлар таржимасида этнографик бирликларнинг берилиши ҳамда лингвокултурологик тамойиллари (“Бобурнома”нинг французча таржималари 
мисолида)”, 10.00.06 – Қиёсий адабиётшунослик, чоғиштирма тилшунослик ва таржимашунослик (филология фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: B2025.1.DSc/Fil943.
Илмий маслаҳатчи: Шахабитдинова Шохидахон Хошимовна, филология фанлари доктори, профессор.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Андижон давлат чет тиллари институти.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Андижон давлат чет тиллари институти, DSc.03/2025.27.12.Fil.32.02.
Расмий оппонентлар: Яқубов Жамолиддин Абдувалиевич, филология фанлари доктори, профессор; Отажонов Нематилла, филология фанлари доктори, профессор; Жўраева Малоҳат Муҳаммадовна, филология фанлари доктори, профессор.
Етакчи ташкилот: Қўқон давлат университети.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади тарихий-мемуар асарлар, жумладан, “Бобурнома” французча таржималаридаги этнографик бирликларни таҳлил этиш ва лингвокултрологик тамойилларини ишлаб чиқишдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
мемуар асар таржима сюжетида сохталаштиришдан қочиш, бадиий техника, онгли анахронизм орқали мемуар асар мазмунини тўлиқ яратишда таржимонга қўйиладиган талаблар: таржимон асл нусханинг тузилиши ва мазмун тартибини аниқ етказиш учун ўзгартиришлар, истиснолар ёки қўшимчалар киритмаслиги, аслият ва таржимадаги бўлимлар ва уларнинг сони ҳамда мазмуни бир-бирига мос келиши, агар асл нусхада маълум бир фикр кейинги бўлимда ифодаланган бўлса, таржимада ҳам бир хил жойда бўлиши, фақат асл нусханинг мазмунини аниқроқ етказиш учунгина матннинг тузилиши тафсилотларида кичик оғишларга йўл қўйиши мумкинлиги аниқланган; 
таржима жараёнида адаптив транскодлашни ҳам амалга ошириш мумкинлиги: маълумотларнинг маълум ҳажми ва табиатига қаратилган адаптив транскодлаш изоҳлар, тезислар, резюмелар ва маълумотларни узатишнинг бошқа шаклларини тузишни ўз ичига олиши, ушбу жараёнлар аслият матнидаги маълумотларни танлаш ва қайта ташкил этиш билан боғлиқлиги, шаклларнинг ҳар бири маълум материални тақдим этиш қоидаларига эгалиги узатилган маълумотни идрок этишни осонлаштириши очиб берилган;
этник маданиятлар луғавий бирлиги – этнографик бирликларни таржима матнида узатиш маданий таркибий қисмга эга бўлган этнографик бирликлар орқали, денотатив маъно шаклида, коннотациялар билан ёки маданий обектлар ва ҳодисаларнинг батафсил тавсифлари (улар ишоралар орқали қисқартирилиши ҳам мумкин) билан амалга оширилиши далилланган;
“Бобурнома” асаридаги этнографик бирликларнинг лексик-семантик хусусиятларига кўра таснифлари яратилиб, умумий 1779 та этнографик бирликлардан этногеографик бирликлар 1620 тани ташкил этиб, улар: а) этнотопонимлар 1040 та; 
б) этногидронимлар 92 та; д)этнооронимлар 119 та; э) этнофлорага оид бирликлар 122 та; ф) этнофаунага оид бирликлар 427 та; моддий маданият билан боғлиқ 82 та этносоциумлар: 1) этноархитектурага оид бирликлар 21 та; 2) этножиҳозлар 18 та; 3) этноармослар 29 та; 4) этносибуслар 14 та; маънавий маданият билан боғлиқ 77 та этносоциумлар: 1) этносеремониуслар 23 та; 2) этнорелегиозлар 19 та; 3) этнотиббий бирликлар 20 та; 4) этномаданий бирликлар 15 тадан иборат бўлиб, уларнинг адекват таржимасига эришишда сўзма-сўз, калкалаш, изоҳли, транслитерация таржима усулларидан фойдаланилганлиги далилланган;
мемуар асарларда этнографик бирликларни таржима қилишда маданий контекстни сақлаш, яъни этнографик бирлик  уларнинг маданий аҳамиятини тушуниш ва таржимага киритиш, бунда бирликларнинг ўзига хослигини ва контекстини сақлаб қолиш зарурлиги; таржимон анъаналар ва урф-одатларнинг мазмунини яхши тушуниши, таржимада уларни тўғри ифодалаши ва ўқувчига етказиши муҳимлиги; этнографик бирликларни таржима қилишда аслиятдаги маънони сақлаб қолиш учун мос келувчи сўзлар ёки ибораларни топиш зарурлиги, таржимада адекватликка эришиш назарда тутилиши; этнографик бирликлар таржима тили учун нотаниш ўқувчилар учун тушунарсиз бўлганда, изоҳлар ёки тушунтиришлар бериш; этнографик бирликлар таржимасида муаллифнинг ҳиссиётларини сақлаб қолиш; этнографик бирликларнинг ижтимоий ва тарихий контекстини ҳисобга олиш; тилнинг грамматикаси ва лексикасини тўғри қўллаши, этнографик бирликларни аниқ ва равон тарзда ифодалаши зарурлиги тамойиллари яратилган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Тадқиқот юзасидан олинган илмий натижалар ва амалий таклифлар асосида: 
мемуар асар таржима сюжетида сохталаштиришдан қочиш, бадиий техника, онгли анахронизм каби мемуар асар мазмунини тўлиқ яратишда таржимонга қўйиладиган талаблар: таржимон аслиятга ўзгартиришлар, истиснолар ёки қўшимчалар киритмасдан асл нусханинг тузилиши ва мазмун тартибини аниқ етказиши, аслият ва таржимадаги бўлимлар ва уларнинг сони ҳамда мазмуни бир-бирига мос келиши, агар асл нусхада маълум бир фикр иккинчи бўлимнинг бошида ифодаланган бўлса, унда таржимада ҳам у бир хил жойда бўлиши, агар таржимон матннинг тузилиши тафсилотларида кичик оғишларга йўл қўйса, унда фақат асл нусханинг мазмунини аниқроқ етказиш учун юз бериши кераклиги каби материаллари ва натижаларидан Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2023-йилнинг 25-январ куни имзолаган “Буюк шоир ва олим, машҳур давлат арбоби Заҳириддин Муҳаммад Бобур таваллудининг 540 йиллигини кенг нишонлаш тўғрисида”ги қарори ва ушбу қарорга мувофиқ Бош Вазир тасдиқлаган чора-тадбирлар дастуридаги вазифаларнинг ижросини тўлақонли таъминлаш ҳамда Заҳириддин Муҳаммад Бобур фаолияти, ижодини ўрганишда жаҳон ҳамда ўзбекистонлик олимлар томонидан амалга оширилган тадқиқотларни умумлаштириб берувчи, тизимга солинган халқаро электрон маълумотлар базасини яратиш, Заҳириддин Муҳаммад Бобур ва бобурийлар меросини ўрганишга қизиқувчи барча олимлар ва ихлосмандлар учун қулайлик яратиш мақсадида “Халқаро илмий Бобуршунослик электрон платформаси”ни яратиш бўйича лойиҳа ишида фойдаланилган (Бобур номли халқаро жамоат фондининг 2025-йил 2-сентябр 34-сон маълумотномаси). Натижада, мемуар жанрининг ўзига хос хусусиятларини инобатга олган ҳолда, таржима жараёнида таржимон фаолиятига қўйиладиган асосий талаблар тизимли тарзда очиб берилган;
тадқиқотда илгари сурилган назарий хулоса ва тавсиялардан “Бобурнома” тадқиқига оид илмий изланишларда, анжуманларда, Бобур маърифий, адабий мероси ҳақида рисолалар тайёрлашда, давра суҳбатларида кенг истифода этилди. 2024-йилнинг 13-февралида Ахсикент халқаро илмий тадқиқот бирлашмаси томонидан ташкил этилиб, Наманган шаҳрида бўлиб ўтган “Бобур ва Ахсикент” мавзусида республика олимлари иштирокидаги ИВ илмий-амалий анжуманда, “Бобур ва Бобурнома”, “Ҳумоюннома”, “Икки Ахсикент”, “Наманганлик бобуршунос олимлар” каби туркум монографияларни нашр қилиш ишида ҳамда Покистон Ислом Республикаси Панжоб университети олимлари билан ҳамкорликда амалга оширилаётган “Бобурнома – жаҳон адабий жараёнида” мавзусидаги грант лойиҳаси доирасида фойдаланилган (Ўзбекистон Республикаси Наманган шаҳар “Ахсикент” Халқаро илмий-тадқиқот жамоат бирлашмасининг 2025-йил 30-сентябр 135-сон маълумотномаси). Натижада, анжуман ва моногфияларни Мирзо Бобурнинг хорижда ўрганилиши ҳақидаги маълумотлар билан бойитишга хизмат қилган;
мемуар асарлардаги этнографик бирликларни таржима қилишда маданий контекстни сақлаш, яъни этнографик бирликларнинг маданий аҳамиятини тушуниш ва таржимага киритиш, бунда бирликларнинг ўзига хослигини ва контекстини сақлаб қолиш зарурлиги; таржимон анъаналар ва урф-одатларнинг мазмунини яхши тушуниши, таржимада уларни тўғри ифодалаш ва ўқувчига йетказиш муҳим саналиши; этнографик бирликларни таржима қилишда, манба тилидаги маънони сақлаб қолиш учун мос келувчи сўзлар ёки ибораларни топиш зарурлиги, таржимада адекватликка эришиш назарда тутилиши; этнографик бирликлар ўқувчилар учун тушунарсиз бўлганда, изоҳлар ёки тушунтиришлар бериш; этнографик бирликлар таржимасида муаллифнинг ҳиссиётларини сақлаб қолиш; этнографик бирликларнинг ижтимоий ва тарихий контекстини ҳисобга олиш; тилнинг грамматикаси ва лексикасини тўғри қўллаши, этнографик бирликларни аниқ ва равон тарзда ифодалаши зарурлиги каби яратилган тамойиллардан Андижон давлат университетида бажарилган “ОТ-Ф1-18. Оммавий лисоний маданиятни шаклантириш методлар ва методологиясини ишлаб чиқиш” давлат фундаментал-тадқиқот дастурлари доирасидаги лойиҳада фойдаланилган (Андижон давлат университетининг 2025-йил 9-сентябр 04-3552-сон маълумотномаси). Натижада, лингвокултрологияни таъминлашга оид методология янги назарий қарашлар билан бойитилган;
таржимон таржима жараёнида адаптив транскодлашни ҳам амалга ошириши мумкинлиги: маълумотларнинг маълум ҳажми ва табиатига қаратилган адаптив транскодлаш изоҳлар, тезислар, резюмелар ва маълумотларни узатишнинг бошқа шаклларини тузишни ўз ичига олиши, ушбу жараёнлар аслият матнидаги маълумотларни танлаш ва қайта ташкил этиш билан боғлиқлиги, шаклларнинг ҳар бири маълум материални тақдим этиш қоидаларига эгалиги узатилган маълумотни идрок этишни осонлаштиришини очиб беришга доир материаллари ва натижаларидан давлат илмий-техник дастурлари доирасидаги Андижон давлат университетида 2022-2023-йилларда бажарилган “№ ИЛ-402104213. Ўзбек тилида электрон лингвистик энциклопедик луғат ишлаб чиқиш” давлат инновасион-тадқиқот дастурлари доирасидаги лойиҳада фойдаланилган (Андижон давлат университети ОЎМТВнинг 2025-йил 9-сентябр 04-3553-сон маълумотномаси). Натижада, таржима жараёнида адаптив транскодлаш узатилган маълумотни осон идрок этишга хизмат қилиши янада ёрқинлашган;
этнографик бирликлар ва уларнинг французча таржималарида семантик эквивалентлик ва маданий кодларнинг сақланиш даражаси, этнолингвистика доирасида таржимада эквивалентларни мослаштириш бўйича семантик ва прагматик ёндашувлар, фитоморфик, зооморфик, озиқ-овқатга оид, макон, замонга оид ҳамда бошқа маданий кодлар аҳамиятини аниқлаш каби хулоса ва натижаларидан Франция Элчихонаси томонидан 2025-йил 15-майда ўтказилган Франкофония фестивали доирасидаги “2080-йилги таътил” номли саҳна асарининг саҳналаштириш жараёнида фойдаланилган (Франция Элчихонасининг 2025-йил 30-майдаги маълумотномаси). Натижада, фестивал иштирокчиларининг тил ва санъатдаги семантик эквивалентлик, маданий кодларни чуқурроқ тушуниши ҳамда баҳолаш имкониятига эга бўлишига эришилган;
этник маданиятлар луғавий бирлиги этнографик бирликларни таржима матнида узатиш маданий таркибий қисмга эга бўлган этнографик бирликлар орқали, денотатив маъно шаклида, коннотациялар билан ёки маданий обектлар ва ҳодисаларнинг батафсил тавсифлари каби (улар ишоралар орқали қисқартирилиши ҳам мумкин) йўллар билан амалга оширилиши ҳақидаги таҳлилий фикрлар ва назарий хулосаларидан Ўзбекистон Миллий телерадиокомпанияси “Ўзбекистон-24” ижодий бирлашмаси “Ўзбекистон” телерадиоканалининг 2025-йил феврал ва март ойларидаги сонларида Заҳириддин Муҳаммад Бобур таваллудига бағишлаб тайёрланган “Ғазал бостони” ҳамда этнографик маълумотларга бағишланган “Миллат ва маънавият” номли дастурларнинг ссенарийларини ёзишда фойдаланилган (“Ўзбекистон” Миллий телерадиокомпаниясининг 2025-йил 26-августдаги 05-09-1368-сон маълумотномаси). Натижада, дастурлар материаллари мазмуни этник маданиятлар ва этнографик бирликларнинг маданий жиҳатларини очиб бериш каби илмий далиллар билан бойитилган.