Sodiqova Dilnoza Jumanazarovnaning
falsafa doktori (PhD) dissertatsiyasi himoyasi haqida e’lon
I. Umumiy ma’lumotlar. Dissertatsiya mavzusi, ixtisoslik shifri (ilmiy daraja beriladigan fan tarmog‘i nomi): “Axborot-kommunikatsiya tizimlarida fayl metama’lumotlarini himoyalashning usul va algoritmlari”, 05.01.05 - “Axborotlarni himoyalash usullari va tizimlari. Axborot va kiberxavfsizlik” (texnika fanlari).
Dissertatsiya mavzusi ro‘yxatga olingan raqam: B2025.4.PhD/T6080.
Ilmiy rahbar: Irgasheva Durdona Yakubjanovna, texnika fanlari doktori, professor.
Dissertatsiya bajarilgan muassasa nomi: Muhammad al-Xorazmiy nomidagi Toshkent axborot texnologiyalari universiteti.
IK faoliyat ko‘rsatayotgan muassasa (muassasalar) nomi, IK raqami: Muhammad al-Xorazmiy nomidagi Toshkent axborot texnologiyalari universiteti, DSc. 09/2025.27.12.T.01.02.
Rasmiy opponentlar: Karimov Madjit Malikovich, texnika fanlari doktori, professor; Alaev Ruhillo Xabibovich, texnika fanlari bo‘yicha falsafa doktori, dotsent.
Yetakchi tashkilot: “UNICON.UZ” MChJ – Fan-texnika va marketing tadqiqotlari markazi.
Dissertatsiya yo‘nalishi: nazariy va amaliy ahamiyatga ega.
II. Tadqiqotning maqsadi axborot-kommunikatsiya tizimlarida fayl metama’lumotlarini himoyalash samaradorligini oshirish usul va algoritmlarini ishlab chiqishdan iborat.
III. Tadqiqotning ilmiy yangiligi:
metama’lumotlarning fayl turi ontologiyasi modeli ishlab chiqilgan hamda ularning predmet sohasi ontologiyasiga asoslangan model va ularni himoyalashga mo‘ljallangan konseptual yondashuv takomillashtirilgan bo‘lib, bunda fayl metama’lumotlari strukturaviy va semantik jihatdan tizimlashtirilib, ularning o‘zaro bog‘liqligi hamda xavfsizlikka ta’sir etuvchi atributlari aniqlangan;
axborot-kommunikatsiya tizimlarida fayllarning metama’lumotlarini himoyalash uchun mavjud o‘chirish, aralashtirish va steganografiya kabi usullariga nisbatan samarali hisoblangan himoyalash usuli ishlab chiqilgan;
axborot-kommunikatsiya tizimlarida fayllarning metama’lumotlarini kalit mavjud bo‘lgan holatda qo‘llaniladigan simmetrik shifrlash asosida, ularni predmet sohasi va fayl turiga oid ontologik tasnif bo‘yicha ajratib himoyalash usuli hamda algoritmi ishlab chiqilgan;
fayllarning metama’lumotlarini himoyalashning simmetrik va ochiq kalitli shifrlash algoritmlari yordamida predmet sohasi va fayl turi ontologiyasi bo‘yicha ajratib himoyalash usuli va algoritmi ishlab chiqilgan.
IV. Tadqiqot natijalarining joriy qilinishi. Axborot-kommunikatsiya tizimlarida fayl metama’lumotlarini himoyalashning usul va algoritmlari asosida ishlab chiqilgan dasturiy vositalardan olingan natijalar bo‘yicha:
metama’lumotlarning fayl turi ontologiyasi hamda predmet sohasi asosida himoyalash modeli “UNICON.UZ” – Fan-texnika va marketing tadqiqotlari markazida joriy qilingan. Shuningdek, O‘zbekiston Respublikasi Ichki ishlar vazirligi TQD Kiberxavfsizlik markazida almashiladigan fayllarda saralash algoritmini joriy etish jarayonida tizimning axborot xavfsizligi parametrlari amaliy muhitda joriy qilingan (Raqamli texnologiyalar vazirligining 2026-yil 16-fevraldagi 33-8/1322-sonli ma’lumotnomasi; O‘zbekiston Respublikasi Ichki ishlar vazirligi 2025-yil 22-noyabrdagi 16/11-5-13676- sonli ma’lumotnomasi). Natijada metama’lumotlarni himoyalashning ontologik modeli takomillashtirilib, ularning strukturaviy va semantik yaxlitligi ta’minlangan.
axborot-kommunikatsiya tizimlarida fayllarning metama’lumotlarini himoyalashning mavjud o‘chirish, aralashtirish va steganografiya kabi usullaridan samarali hisoblangan himoyalash usuli asosida ishlab chiqilgan dasturiy vositasi AT “AloqaBank” da joriy qilingan. O‘zbekiston Respublikasi Ichki ishlar vazirligi TQD Kiberxavfsizlik markazi fayllarni himoyalash jarayonida joriy etilganda fayllarning metama’lumotlarining yaxlitligi va aniqligi ta’minlagani joriy qilingan (Raqamli texnologiyalar vazirligining 2026-yil 16-fevraldagi 33-8/1322-sonli ma’lumotnomasi; O‘zbekiston Respublikasi Ichki ishlar vazirligi 2025-yil 22-noyabrdagi 16/11-5-13676- sonli ma’lumotnomasi). Ushbu sinov natijasida axborot tizimlari orqali uzatiladigan metama’lumotlarning himoyasini ta’minlash samaradorligi 30-32 foizgacha oshirish imkonini bergan;
axborot-kommunikatsiya tizimlarida fayllarning metama’lumotlarini, kaliti mavjud bo‘lganda foydalaniladigan simmetrik shifrlash yordamida predmet sohasi va fayl turi ontologiyasi bo‘yicha ajratib, himoyalash usuli va ishlab chiqilgan algoritmi “UNICON.UZ” – Fan-texnika va marketing tadqiqotlari markazi foydalaanilgan. O‘zbekiston Respublikasi Ichki ishlar vazirligi TQD Kiberxavfsizlik markazida almashiladigan fayllarning metama’lumotlarini himoyalash jarayoniga joriy qilingan (Raqamli texnologiyalar vazirligining 2026-yil 16-fevraldagi 33-8/1322-sonli ma’lumotnomasi; O‘zbekiston Respublikasi Ichki ishlar vazirligi 2025-yil 22-noyabrdagi 16/11-5-13676- sonli ma’lumotnomasi). Ushbu sinov natijasida, O‘zMST 270:2024 shifrlash standarti tarkibidagi 2-algoritmida 128 bitli simmetrik kalitlardan foydalanilganda metama’lumotlarning hajmiga bog‘liq ravishda 0.01 foizdan 4 foizgacha hajm ortishi kuzatilgan holda yaxlitligi va aniqligini 98 foiz saqlab qolish amaliyotda joriy qilingan;
fayllarning metama’lumotlarini himoyalashning simmetrik va ochiq kalitli shifrlash algoritmlari yordamida predmet sohasi va fayl turi ontologiyasi bo‘yicha ajratib himoyalash usuli va algoritmi “ICT TuronGroup” MChJ da hamda O‘zbekiston Respublikasi Ichki ishlar vazirligi TQD Kiberxavfsizlik markazida fayl metama’lumotlarini himoyalash jarayoniga joriy qilingan (Raqamli texnologiyalar vazirligining 2026-yil 16-fevraldagi 33-8/1322-sonli ma’lumotnomasi; O‘zbekiston Respublikasi Ichki ishlar vazirligi 2025-yil 22-noyabrdagi 16/11-5-13676- sonli ma’lumotnomasi). Ushbu sinov natijasida, O‘zMST 270:2024 shifrlash standarti tarkibidagi 2-algoritmi misolida 128 bitli simmetrik va RSA algortimida 2048 bitli asimmetrik kalitlardan foydalanilganda metama’lumotlarning hajmiga bog‘liq ravishda 5 foizdan 40 % gacha hajm ortishi kuzatilgan holda yaxlitligi va aniqligini 98 % saqlab qolish amaliyotda joriy qilingan.
