Исаева Гулора Фахриддиновнанинг филология фанлари бўйича фалсафа
доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида еълон
I. Умумиу маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): “Немис ва ўзбек тилларидаги расмий матнларнинг лексик, стилистик хусусиятлари”, 10.00.06 - Қиёсий адабиётшунослик, чоғиштирма тилшунослик ва таржимашунослик.
Диссертация мавзуси роъйхатга олинган рақам: №B2025.3.PhD/Fil6558
Илмий раҳбар: Маҳмудова Нигора Бахромовна, филология фанлари бўйича фалсафа доктори, доцент.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Қарши давлат университети.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Қарши давлат университети, DSc.03/2025.27.12.Fil.11.05.
Расмий оппонентлар: филология фанлари доктори, профессор Н.Э.Йўлдошева ва филология фанлари номзоди, доцент Жуманиёзов Зоҳид Отабоевич.
Етакчи ташкилот: Бухоро давлат университети.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади немис ва ўзбек тилларидаги расмий матнларнинг лексик, стилистик хусусиятларини чоғиштирма тадқиқ қилиш орқали ўхшаш ва фарқли жиҳатларини очиб беришдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
туркий халқлар ва Германия ҳужжатчилиги тизимининг шаклланиш омиллари қиёсий таҳлил этилиб, ҳужжатчиликнинг тарихий тараққиёт босқичлари ҳамда унга оид манбалар ретроспектив сатҳда тадқиқ этилган, соҳанинг назарий-методологик асослари фундаментал жиҳатдан ёритилган;
немис ва ўзбек тиллари расмий мулоқотининг генезиси ва эволюцион тараққиёти ўрганилиб, расмий услубнинг жанр хусусиятлари консептуаллаштирилган, жумладан расмий табрик матнларининг қиёсий таҳлили орқали ушбу лисоний сатҳларнинг структур-семантик ва прагматик мезонлари очиб берилган;
қиёсланаётган тилларидаги расмий дискурс бирликлари тематик таснифланиб, соҳага оид терминологик тизим ҳамда расмий табрик матнларининг лексик-семантик ва функсионал-стилистик детерминантлари қиёсий-чоғиштирма усуллар асосида далилланган;
немис ва ўзбек тилларидаги дипломатик риторика феноменининг назарий-амалий жиҳатлари, дипломатик ҳужжатларнинг верификация қоидалари ҳамда уларга хос лингвопрагматик кўрсаткичлар ўзаро чоғиштириш орқали таснифланган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Немис ва ўзбек тилларидаги расмий матнларнинг лексик, стилистик хусусиятларини чоғиштирма тадқиқ қилиш орқали уларнинг ўхшаш ва фарқли жиҳатларини аниқлаш жараёнида олинган натижалар асосида:
немис ва ўзбек тилларидаги расмий услубда ёзилган матнлар тематик гуруҳланиб, расмий ёзишма доирасида қўлланиладиган терминлар турларга бўлиб ўрганилганлиги, шунингдек ҳар иккала тилдаги расмий табрикларнинг тузилиши, уларнинг таркибидаги лексик бирликлар, яъни расмий иш услуби ҳиссий бўёқдор сўзлардан холи бўлгани ҳолда расмий табриклар ва ёзишмалар ҳиссий бўёқдор сўзларга бойлиги, мақтов сўзларига эгалиги билан ажралиб туриши қиёсий-чоғиштирма нуқтаи назардан асосланганлиги билан боғлиқ хулосалардан давлат илмий-техника дастурлари доирасида Алишер Навоий номидаги Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университетида 2022–2024 - йилларда олиб борилган ИЛ-402104209 “Ахборот-қидирув тизимлари (Гоогле, Яндех, Гоогле транслате) учун автоматик ишлов бериш воситаси – ўзбек тилининг морфолексикони ва морфологик анализатори дастурий воситасини яратиш” номли амалий лойиҳада фойдаланилган (Алишер Навоий номидаги Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университетининг 2025-йил 14-октябрдаги № 04/1-4906-сон маълумотномаси). Натижада, икки тилда расмий нутқнинг ифода воситалари, услубий хусусиятлари ва маданий коннотациялари ўртасидаги ўхшашлик ва фарқлар аниқланиб, расмий матнлар таржимаси ҳамда маданиятлараро мулоқотда муҳим бўлган лингвистик қонуниятлар асослаб берилишига хизмат қилган;
немис ва ўзбек тилларидаги дипломатик риторика ва дипломатик ҳужжатларни расмийлаштириш қоидалари ҳамда иккала тилда расмий табрик ва ёзишмаларга хос лексик, стилистик хусусиятлар чоғиштириш орқали таснифлаш каби хулосалардан 2020-2025 йилларда Европа иттифоқининг Эрасмус+ дастури СМ, КА-107 - Интернатионал Cредит Мобилитй бетwеен Эуропеан Унион анд Узбекистан ҲЕлс, тҳроугҳ стафф анд студент мобилитй эхчанге прожеcц бетwеен Узбек Стате Университй оф wорлд лангуаГЭС (Узбекистан) анд Руҳр Университй Бочум(Германй) - 2020-1- ДЕ01-КА107-005433- (Европа иттифоқи ҳамда Ўзбекистон олий таълим муассасалари ўртасида халқаро тажриба алмашинуви доирасида Ўзбекистон давлат жаҳон тиллари университети ҳамда Бохумдаги Рур университети (Германия) ўртасидаги кредит сафарбарлиги) амалга оширилган лойиҳасининг тилшунослик бўлимида фойдаланилган (Ўзбекистон давлат жаҳон тиллари университетининг 2026-йил 26-январдаги №136а-сон маълумотномаси). Натижада малака ошириш курси тингловчиларининг немис ва ўзбек тилларидаги дипломатик риторика, расмий табрик ва ёзишмаларга хос лексик, стилистик хусусиятлар ҳақидаги билим ва кўникмаларнинг янада ривожланишига эришилган;
туркий халқлар ва Германия ҳужжатчилиги тизимининг яратилиш омиллари, унинг шаклланиш тарихи, босқичма-босқич ривожланишига оид манбалар таҳлилга тортилиб, ҳужжатшунослик билан боғлиқ назарий асослар, шунингдек, немис ва ўзбек тилларидаги расмий матн ҳамда расмий услуб тушунчалари, уларнинг турлари ва ўзига хос мезонлари немис ва ўзбек тилларидаги расмий табрикларни таҳлил этиш орқали олинган хулосалардан Ўзбекистон Миллий телерадиокомпанияси “Ўзбекистон 24” ижодий бирлашмаси “Ўзбекистон” телерадиоканали томонидан тайёрланган “Таълим ва тараққиёт”, “Тил – миллат кўзгуси”, “Жаҳон адабиёти” дастурларининг ссенарийларини (2024-2025 йиллар) тайёрлашда самарали фойдаланилган (Ўзбекистон миллий телерадиокомпаниясининг 2025-йил 13-октябрдаги №05-09-1596-сон маълумотномаси). Натижада халқимиз расмий услуб, расмий матн, ҳужжатчилик бўйича кўплаб илмий маълумотлардан баҳраманд бўлган.
