Амирқулова Наргиза Амирқул қизининг
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида
Эълон
I. Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): “Фразеологизмлар таркибида қўшма сўзларнинг когнитив-семантик ва прагматик хусусиятлари (инглиз тили мисолида)” 10.00.04 – Европа, Америка ва Австралия халқлари тили ва адабиёти.
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: B2025.4.PhD/Fil6736
Илмий раҳбар: филология фанлари фалсафа доктори (PhD), доцент Елкин Денис Юриевич..
Диссертация бажарилган муассаса номи: Ўзбекистон давлат жаҳон тиллари университети
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Самарқанд давлат чет тиллар институти, PhD.03/2025.27.12.Fil.37.02
Расмий оппонентлар: филология фанлари доктори, (DSc) профессор Татяна Анатолевна Бушуй, Буҳоро давлат тиббиёт институти (PhD) доценти Муҳайё Ҳасановна Давлатова.
Етакчи ташкилот: Термиз давлат университети.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади Инглиз тилидаги фразеологизмлар таркибида мавжуд бўлган қўшма сўзларнинг структур-семантик хусусиятларини ўрганиш ва фразеологизмлар ррагматик мазмуни шаклланишида қўшма сўзларнинг ўрнини ёритиб беришдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
инглиз тилидаги фразеологик бирликлар таркибида учрайдиган қўшма сўзларнинг когнитив-семантик хусусиятлари илк бор тизимли равишда ўрганилиб, уларнинг тил тизимидаги лисоний мақоми ва функсионал ўрни аниқлаштирилди. Қўшма сўзларга хос категориял белгиларнинг мажмуаси (структуравий яхлитлик, семантик яҳлитлик) илмий асосда тавсифланди.
қўшма сўзлар структуравий жиҳатдан таснифланиб, улар икки асосий гуруҳга икки компонентли ва кўп компонентли бирликларга ажратилди ҳамда уларнинг фразеологик бирликлар таркибида намоён бўладиган полисемантик хусусиятлари тизимлаштирилди.
фразеологик бирликлар таркибидаги қўшма сўзларнинг шаклланишида чизиқли деривация энг фаол ва маҳсулдор йўналиш сифатида асослаб берилди. Шунингдек, Н₁+Н₂, Н₁+(-)+Н₂, А+Н, Адж+Н каби деривацион моделлар формал операторларининг фарқланиши аниқланиб, уларнинг структур- семантик кўчим механизмлари таҳлил қилинди.
инглиз тилидаги қўшма сўзларнинг лингвостилистик ва коннотатив хусусиятлари, айниқса, уларнинг матн ҳосил қилишдаги роли очиб берилди. Қўшма сўзлар иштирок этган фразеологик бирликларнинг консептуал-когнитив модели ишлаб чиқилиб, уларни таҳлил қилишда фрейм моделларидан фойдаланишнинг самарадорлиги илмий жиҳатдан асосланди.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Инглиз тили таркибида қўшма сўзлар иштирок етган фразеологизмларнинг структур-семантик таҳлили, лингвостилистик ҳамда коннотативлик хусусиятлари ва фразеологик ва идиоматик бирликларда намоён бўлиш имкониятлари тадқиқи бўйича олинган натижалар асосида:
инглиз тили қўшма сўзларнинг тил тизимида тутган ўрни унинг лисоний мақоми, қўшма сўзларга хос бўлган категориал белгилар каби умумфилологик моҳияти очиб берилган ҳамда инглиз тили қўшма сўзларнинг структуравий тузилиши ёритилганлиги хулосаларидан Қарши давлат университетида 2021-2023 йилларга мўлжалланган СУЗ-800-21-ГР-3181 “Реинфорcинг Енглиш Лангуаге Cомретенcе ат Карши Стате Университй” номли лойиҳа доирасида фойдаланилган (Қарши давлат университетининг 2024-йил 29-августдаги №04/242-сон маълумотномаси). Натижада, инглиз тилидаги қўшма сўзларнинг матн шакллантириш жараёнидаги лингвостилистик ҳамда коннотатив хусусиятларини таҳлил қилишга оид назарий ва амалий асослар илмий тадқиқотлар олиб боришда муҳим манба сифатида хизмат қилиши аниқланди.
инглиз тилида қўшма сўзлар иштирокида шаклланган фразеологик бирликларнинг контекстга қараб янгидан-янги семантик маъноларини таҳлил қилиш, фразеологик бирлик орқали ифодаланаётган жумланинг нутқ вазияти билан муносабати аниқланганлиги билан боғлиқ илмий-назарий хулосалардан “Маҳалла ва оила” илмий-тадқиқот институтининг ЖҲБЛ-20 сонли “Оила, маҳалла ва гендер тенглиги мавзусидаги бадиий асарларнинг електрон коррусини яратиш” мавзусидаги илмий тадқиқот лойиҳа доирасида самарали қўлланилган (Оила ва хотин қизлар қўмитаси “Оила ва гендер” илмий-тадқиқот институтининг 2024-йил 27-августдаги №01-09/2121-А-сон маълумотномаси). Натижада, фразеологик бирлик воситасида ифодаланаётган жумланинг нутқ вазияти билан ўзаро муносабатини тизимли равишда тадқиқ этиш мазкур жумланинг прагматик хусусиятини шакллантирувчи ҳамда унинг коммуникатив моҳиятини белгиловчи асосий омил эканлиги илмий жиҳатдан асосланган.
инглиз тили қўшма сўзларининг тил тизимида тутган ўрни, унинг лисоний мақоми, қўшма сўзларга хос бўлган категориал белгилар каби умумфилологик моҳияти очиб берилган ҳамда инглиз тили қўшма сўзларининг структуравий тузилишини таҳлил қилишга доир хулосалардан А.Навоий номидаги Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёт университетининг 2020-2022 йилларда бажарилган, АМ-Ф3-201908172 “Ўзбек тилининг таълим коррусини яратиш” амалий лойиҳасида фойдаланилган (Ўзбекистон Ресрубликаси Олий таълим, Фан ва Инновациялар вазирлиги Алишер Навоий номидаги Тошкент давлат ўзбек тили ва адбиёти университетининг 2024-йил 4-сентабраги №04/1-2278-сон маълумотномаси). Натижада, инглиз тилидаги қўшма сўзларнинг матн шакллантириш имкониятларини таҳлил қилиш жараёнига доир муаммолар юзасидан ишлаб чиқилган илмий-назарий хулосалар ҳамда фразеологизмлар таркибидаги қўшма сўзларни ўрганишга бағишланган тадқиқотлар мазмунан бойитилиб, уларнинг назарий-методологик асослари такомиллаштирилганлиги илмий жиҳатдан асослаб берилган.
инглиз тили фразеологик бирликлари таркибида қўшма сўзларнинг деривацияси аниқланган. Инглиз тилида қўшма сўзлар иштирокида шаклланган фразеологик бирликларнинг контекстга қараб янгидан-янги семантик маъноларига ега бўлиши оид таҳлил натижаларидан 2024-йил 20-август куни ефирга узатилган Олтин воҳа радиосининг “Еъзоз” ешиттиришининг ссенарийсини тайёрлашда фойдаланилган (Ўзбекистон Миллий Телерадиокомранияси Қашқадарё вилояти телерадиокомраниясининг 2024-йил 23-августдаги №17-05/127-сон маълумотномаси). Натижада, диссертация мавзуси билан алоқадор бўлган Ўзбекистон Ресрубликаси Ррезидентининг 2019-йил 21 октябрдаги РФ-5850 сонли “Ўзбек тилининг давлат тили сифатидаги нуфузи ва мавқеини тубдан ошириш чора-тадбирлари тўгрисидаги фармони, 2019-йил октябрдаги РҚ-4479-сонли “Ўзбекистон Ресрубликасининг Давлат тили ҳақида”ги қонуни қабул қилинганлигининг ўттиз йиллигини кенг нишонлаш тўғрисида”ги қарори ҳамда Вазирлар Маҳкамасининг 2019- йил 12-декабрдаги 989-сон “Давлат тилини ривожлантириш дерартаменти тўғрисида низомни тасдиқлаш ҳақидаги”қарорлари ижросини амалга ошириш тўғрисидаги ҳукумат қарорлари моҳиятини оммага йетказишда ёрдам берган.
