Жамолова Лубат Илҳомовнанинг фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақидаги эълон
I. Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): “Аҳмад Донишнинг таълим-тарбиявий қарашлари ва маърифий фаолияти” 13.00.01 –Педагогика назарияси. Педагогик таълимотлар тарихи (педагогика)
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: В2025.1.PhD/Ped8971
Илмий раҳбар: педагогика фанлари бўйича фалсафа доктори (PhD), доцент Қурбонова Ўлмасой Усмоновна.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Бухоро давлат педагогика институти.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи: Бухоро давлат педагогика институти,
DSc.01/2025.27.12.Ped.13.01
Расмий оппонентлар: Сафарова Роҳатой Гайбиллаевна, педагогика фанлари доктори, профессор; сиёсий фанлар бўйича фалсафа доктори, профессор Жумаев Рустам Ғаниевич
Етакчи ташкилот. Қарши давлат университети
Диссертация йўналиши назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II.Тадқиқотнинг мақсади: Аҳмад Донишнинг таълим-тарбиявий қарашлари ва маърифий фаолиятини ўрганиш ҳамда таълим-тарбиявий қарашларидан педагогик жараёнда фойдаланишга оид таклиф ва тавсиялар ишлаб чиқишдан иборат.
Тадқиқотнинг вазифалари:
Аҳмад Донишнинг маънавий-ахлоқий тарбияга оид илмий-фалсафий, педагогик-психологик, маънавий-маърифий қарашларини педагогика, фалсафа йўналишлари бўйича таҳлил қилиш;
Аҳмад Дониш илмий-педагогик мероси мазмунидан бевосита тарбия жараёнида фойдаланиш эътибордан четда қолганлигини инобатга олиб, “Наводир ул-вақое” асарини ўрганиш, ҳикоят ва ривоятларнинг ўзига хос хусусиятларини аниқлаш;
ҳикоят ва ривоятлар мазмунини дидактик таҳлил қилиш асосида баркамол шахсни шакллантиришга ижобий таъсир кўрсатувчи юксак маънавий-ахлоқий фазилатларни таснифлаш;
Аҳмад Донишнинг таълимий-ахлоқий ғояларидан таълим-тарбия жараёнида фойдаланиш юзасидан педагогик тажриба-синов ишларини ташкил этиш ҳамда олинган натижалар асосида илмий-методик тавсиялар ишлаб чиқиш.
Тадқиқотнинг обекти Аҳмад Дониш асарларидаги таълимий-ахлоқий ғояларнинг педагогик мазмунидан олий таълим муассалари педагогика, бошланғич таълим йўналишларида фойдаланиш жараёни белгиланиб, тажриба-синов ишларига Бухоро давлат педагогика институти, Урганч давлат педагогика институти, Навоий давлат педагогика институтларининг(университети) 469 нафар респондент талабалари иштирок этган.
Тадқиқотнинг предмети олий ўқув юртида Аҳмад Донишнинг асарларидаги таълимий-ахлоқий ғоялар педагогик моҳиятини ўрганишнинг шакл, метод ва воситалари ташкил этади.
Тадқиқотнинг усуллари. Тадқиқот жараёнида педагогик-психологик ва илмий манбалар, дидактик материаллар, ўқув-методик адабиётларни тизимли ўрганиш ва таҳлил қилиш; тажриба-синов ишлари (сўровнома, педагогик эксперимент, анкета, тест, суҳбат) кузатиш, моделлаштириш, тадқиқот натижаларини математик-статистик таҳлил қилиш методларидан фойдаланилди.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
Аҳмад Дониш маънавий меросини ўрганишнинг назарий имкониятларини педагогик жиҳатдан ошириш мақсадида асарлари мазмунида акс этган илмий-фалсафий, маънавий-маърифий қарашларнинг таълим-тарбия жараёнидаги аҳамияти педагогика, фалсафа тадқиқот йўналишлари бўйича таҳлил қилинган;
Аҳмад Дониш илмий-педагогик мероси мазмунидаги ғоялар “сабр-қаноат”, “олийҳимматлилик”, “ростгўйлик”, “нафсни енгиш”, “одамийлик”, “ҳалимлик”, “фаҳм-фаросат”, “адолатпарварлик”, “саховат” каби тушунчаларнинг ўзига хос хусусиятлари таълим-тарбия жараёнида қўлланилган ҳикоя қилиш, панд-насиҳат қилиш, баҳс-мунозара, таснифлаш, баён қилиш, ўгит айтиш, намуна келтириш, танқидий фикрлаш орқали аниқланган;
ҳикоят ва ривоятлар мазмунидаги тарбиявий сифатлар “камтарлик”, “иффат-ҳаёлилик”, “илм-у ҳунар”, “оқилларнинг меҳнати” каби таълимий ва тарбиявий ғоялар дидактик таҳлили асосида юксак маънавиятли шахсни тарбиялашга устуворлик қилишни ривожлантириш тарбиянинг ахлоқий, ақлий, нафосат, оила, фуқаролик, экологик, иқтисодий, меҳнат, ватанпарварлик йўналишлари бўйича таснифланган;
Аҳмад Донишнинг юксак маънавий-ахлоқий фазилатларга эга бўлган баркамол шахсни ривожлантирувчи таълимий-ахлоқий ғояларидан таълим жараёнида фойдаланишнинг педагогик имкониятларига доир илмий-методик тавсиялар ишлаб чиқилган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши олий педагогик таълим муассасаларида педагогик туркум фанларни ўқитиш жараёнида Аҳмад Донишнинг асарларидаги таълимий-ахлоқий ғоялардан фойдаланишнинг самарадорлигини таъминлаш бўйича олинган илмий натижалар асосида:
“Наводир ул-вақое” асари мазмунида акс этган дидактик ғоялар юксак маънавий-ахлоқий сифатларга эга бўлган бўлажак баркамол шахсни тарбиялаш жараёнида фойдаланишга оид тавсиялар “Халқ педагогикаси” номли дарслик мазмунига сингдирилган (Олий таълим, фан ва инновациялар вазирлигининг 2024-йил 6-сентябрдаги 333-сонли буйруғи, 333-413-рақамли гувоҳнома). Натижада, олий таълим муассасаси талабалари ҳамда педагогика туркум фанларидан дарс берувчи профессор-ўқитувчиларнинг касбий компетентлигини ривожлантириш имкониятларини кенгайтиришга хизмат қилган;
тадқиқот натижалари асосида ишлаб чиқилган илмий-методик тавсиялар “Аҳмад Дониш ва Бухорода жадидчилик ҳаракатлари тарихи” номли электрон дастур мазмунига сингдирилган (Адлия вазирлигининг 2025-йил 17-ноябрдаги № 56467-сонли гувоҳномаси). Натижада, жамиятда юксак маънавиятли шахсни тарбиялашга устуворлик берилиб, ёшлар маънавий-ахлоқий қиёфасини ривожлантиришга хизмат қилувчи манбалар билан бойитишга хизмат қилган;
маърифатпарварлардан Аҳмад Донишнинг янги усул мактабларида, тарбияда анъанавийлик ва замонавийликни уйғунлаштириш, замонавий таълим тизимига алломанинг илғор ғояларини тадбиқ этишга оид тавсиялардан ОТ-Ф1-002 рақамли “Ёшларда миллий ғоя ва мафкуравий иммунитетни шакллантиришнинг психологик механизмлари” мавзусидаги фундаментал лойиҳа доирасида белгиланган асосий вазифаларни бажаришда фойдаланилган. (Олий таълим, фан ва инновациялар вазирлиги олий таълимни ривожлантириш тадқиқотлари марказининг 2025 йил 28 октябр 01-11-05/6656 сон маълумотномаси). Натижада, алломанинг илғор ғоя ва қарашлари орқали олий таълимда ўқитиш сифат ва самарадорлигини оширишга эришилган;
Аҳмад Дониш асарларидаги “сабр-қаноат”, “олийҳимматлилик”, “ростгўйлик”, “нафсни енгиш”, “одамийлик”, “ҳалимлик”, “фаҳм-фаросат”, “адолатпарварлик”, “саховат” тушунчаларидан шахсга йўналтирилган таълим жараёнида фойдаланишнинг педагогик имкониятлари оила, жамоа, устоз ва шогирд муносабатларини бирлаштириш асосида шахс маънавий-ахлоқий тафаккурини ривожлантиришга доир илғор педагогик ғоялардан Республика Маънавият ва маърифат Маркази Бухоро вилоят бўлими томонидан амалга оширилган тарғибот ишларида кенг фойдаланилган (Республика Маънавият ва маърифат Маркази Бухоро вилоят бўлимининг 2025-йил 21-ноябрдаги 01/09/288-сон маълумотномаси). Натижада, миллий ва умуминсоний қадриятлар (ҳикоят, ривоят, ҳикматлар, масал) негизида вилоят миқёсида ўтказилган ёшлар маънавиятини юксалтириш ва илмий дунёқарашни кенгайтириш, Ўзбек халқи маданиятини асраш, миллий анъаналар, урф-одатларига ҳурмат руҳида тарбиялашга йўналтирилган маънавий-маърифий тадбирлар, “ақл-у дониш”, “илм-у ҳунар”, “касб танлаш”, “Оила муқаддас ва оилада отанинг ўрни” каби таълимий ва тарбиявий ғоялардан “Ассалом Бухоро” кўрсатувида ҳамда “Долзарб мавзу”, “Сўз ёшларга”, “Ижод завқи” эшиттиришларида унумли фойдаланилган.
