Сафаров Жавоҳир Исмоиловичнинг
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон
I. Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган тармоғи номи): “Тўқимачилик саноати корхоналарида харажатлар ҳисоби ва аудитини халқаро стандартлар асосида такомиллаштириш”, 08.00.08 -Бухгалтерия ҳисоби, иқтисодий таҳлил ва аудит (иқтисодиёт фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: Б2024.1.PhD/Iqt3838.
Илмий раҳбар: Махмудов Азамат Нормурадович, иқтисодиёт фанлари доктори, профессор.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Тошкент давлат иқтисодиёт университети.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса (муассасалар) номи, ИК рақами: Тошкент давлат иқтисодиёт университети ҳузуридаги DSc.03/2025.27.12.I.23.01 рақамли Илмий кенгаш.
Расмий оппонентлар: Холбеков Расул Олимович, иқтисодиёт фанлари доктори, профессор; Хамидова Сулув Янгибоевна, иқтисодиёт фанлари доктори, профессор.
Етакчи ташкилот: Тошкент халқаро молия менежменти ва технологиялари институти.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади тўқимачилик корхоналарида харажатлар ҳисоби ва аудитини халқаро стандартлар асосида такомиллаштиришга қаратилган таклиф ва тавсиялар ишлаб чиқишдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
халқаро стандартлар талабларига кўра “Таннарх” синтетик ҳисобварағининг таркибида “Вақтнинг муайян нуқтасида тан олинадиган таннарх”, “Давр мобайнида тан олинадиган таннарх”, “Таннархга тузатиш киритиш” номли ишчи ҳисобварағини очиш орқали таннарх янгича туркумлаштирилган;
аниқ ва тезкор маълумотларни шакллантириш ҳамда самарали бошқарув қарори қабул қилиш учун харажатлар ҳисоби тизимини такомиллаштириш мақсадида 2015-“Экологик харажатлар”, 2016-“Сифат назорати харажатлари” ва 2017-“Инновацион харажатлар” ишчи ҳисобварақларини ҳисоб сиёсатига киритиш таклиф этилган;
тўқимачилик корхоналарида халқаро аудит стандартларини қўллашда ишлаб чиқариш босқичлари сегменти (ИБС), молиявий сегментлар (МС), бозор сегментлари (БС) ва назорат сегментлари (НС) кесимида рискка асосланган махсус интеграллашган харажатлар аудит тизими ишлаб чиқилган;
Ўзбекистонда тўқимачилик корхоналарининг харажатлари, маҳсулот таннархи ва молиявий натижаларига таъсир этувчи омиллар асосида 2030 йилгача булган истиқболли кўрсаткичлари ишлаб чиқилган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Тўқимачилик корхоналарида харажатлар ҳисоби ва аудитини такомиллаштириш бўйича ишлаб чиқилган таклифлар асосида:
Халқаро стандартлар талабларига кўра “Таннарх” синтетик ҳисобварағининг таркибида “Вақтнинг муайян нуқтасида тан олинадиган таннарх”, “Давр мобайнида тан олинадиган таннарх”, “Таннархга тузатиш киритиш” номли исчи ҳисобварақларни очиш орқали таннархни янгича туркумлаштириш таклифи “Ўзтўқимачиликсаноат” уюшмаси тизимидаги корхоналар фаолиятига жорий этилган. (“Ўзтўқимачиликсаноат” уюшмасининг 2025-йил 2-декабрдаги 02/06-2808-сон маълумотномаси). Мазкур илмий янгиликнинг амалиётга жорий этилиши натижасида тўқимачилик саноати корхоналари фаолиятида таннархни ушбу 3 та йўналишда туркумлаштириш орқали корхона солиқлари, фоизлар ва амортизация кўрсаткичини ҳисоблашда ва МҲХС 15-сонли стандарти бўйича молиявий ҳисоботларни шакллантиришда операцион шаффофликни 25-30% га оширишга эришилди.
Аниқ ва тезкор маълумотларни шакллантириш ҳамда самарали бошқарув қарори қабул қилиш учун харажатлар ҳисоби тизимини такомиллаштириш мақсадида 2015-“Экологик харажатлар”, 2016-“Сифат назорати харажатлари” ва 2017-“Инновацион харажатлар” ишчи ҳисобварақларини ҳисоб сиёсатига киритиш таклифи “Ўзтўқимачиликсаноат” уюшмаси тизимидаги корхоналар ва “ОСИЁ ГРАНД ТЕКСТИЛ” МЧЖ, “БЕТЛИС ТЕКСТИЛ” МЧЖ фаолиятига жорий қилинган. (“Ўзтўқимачиликсаноат” уюшмасининг 2025-йил 2-декабрдаги 02/06-2808-сон маълумотномалари, “ОСИЁ ГРАНД ТЕКСТИЛ” МЧЖнинг 2025-йил 1-декабрдаги 578-сон маълумотномаси, “БЕТЛИС ТЕКСТИЛ” МЧЖнинг 2025-йил 1-декабрдаги 208-сон маълумотномаси). Мазкур илмий янгиликнинг амалиётга жорий этилиши натижасида 2015-“Экологик харажатлар” ҳисобварақининг жорий этилиши корхонага “Яшил таннарх” (Греен Cостинг) моделини шакллантириш имконини беради. Бу эса халқаро ОЕКО-ТЕХ ёки ИСО 14001 стандартлари бўйича аудитдан ўтишда харажатлар шаффофлигини 100% таъминлайди. Натижада, Европа ва АҚШ бозорларига экспорт қилишда “Экологик тўловлар” ва “Углерод солиғи” рискларини камайтиришга, 2016-“Сифат назорати харажатлари” ҳисобварақи орқали эса корхона “Сифатнинг тузатиш нархи” ва “Нуқсонлар зарари” ўртасидаги боғлиқликни таҳлил қилиш ва лаборатория текширувларига сарфланган 1сўм, кейинчалик тайёр маҳсулотнинг қайтарилиши (нўқсон)лардан келадиган 5 сўмлик зарарни олдини олиш ҳамда “Сифатни бошқариш” имкониятини оширишга, 2017-“Инновацион харажатлар” ҳисобварақи орқали корхонанинг оддий ишлаб чиқариш харажатлари билан янги маҳсулотни ўзлаштириш харажатларини бир-биридан ажратишга имкониятлар яратилди, бу инвесторлар ва банклар учун муҳим сигнал булиб, корхона фақат “Эскича” ишламаяпти, балки ўз келажагига сармоя киритиши асосида давлат томонидан бериладиган инновацион имтиёзлар ва грантларни ҳисоблаб чиқишнинг соддалаштирилган механизмини ишлаб чиқишга эришилди.
Тўқимачилик корхоналарида халқаро аудит стандартларини қўллашда ишлаб чиқариш босқичлари сегменти (ИБС), молиявий сегментлар (МС), бозор сегментлари (БС) ва назорат сегментлари (НС) кесимида рискка асосланган махсус интеграллашган харажатлар аудит тизими ишлаб чиқилган бўлиб, бу таклифлар Ўзбекистон Аудиторлар палатаси, “Ўзтўқимачиликсаноат” уюшмаси корхоналари, “ОДИЛ АУДИТ” МЧЖ АТ ва “WICE ACCOUNTANS” МЧЖ АТ аудиторлик ташкилотлари фаолиятига жорий этилган. (Ўзбекистон Аудиторлар палатасининг 2026-йил 23-январдаги 14/1-сонли маълумотномаси), (“Ўзтўқимачиликсаноат” уюшмасининг 2025-йил 2-декабрдаги 02/06-2808-сон маълумотномалари, (“ОДИЛ АУДИТ” МЧЖ АТ нинг 2025 йил 18 октябрдаги 85-сон маълумотномаси, “WICE ACCOUNTANS” МЧЖ АТ нинг 2025 йил 28 ноябрдаги 24-сон маълумотномаси). Мазкур илмий янгилик интеграллашган аудит тизими тўқимачилик корхоналари учун шунчаки текширув воситаси эмас, балки стратегик қарорлар қабул қилишни қўллаб-қувватловчи бошқарув механизми бўлиб хизмат қилади. Бунинг натижасида ресурслардан фойдаланиш самарадорлигини ўртача 10-15% га оширишга ва кутилмаган молиявий рискларни 20-25% га камайтиришга эришилди.
Ўзбекистонда тўқимачилик корхоналарининг харажатлари, маҳсулот таннархи ва молиявий натижаларига таъсир этувчи омиллар асосида 2030 йилгача булган истиқболли кўрсаткичлари таклифи “Ўзтўқимачиликсаноат” уюшмаси тизимидаги корхоналар, “БЕТЛИС ТЕКСТИЛ” МЧЖ, “ОСИЁ ГРАНД ТЕКСТИЛ” МЧЖларнинг фаолиятига жорий қилинган. (“Ўзтўқимачиликсаноат” уюшмасининг 2025-йил 2-декабрдаги 02/06-2808-сон, “БЕТЛИС ТЕКСТИЛ” МЧЖнинг 2025-йил 1-декабрдаги 208-сон, “ОСИЁ ГРАНД ТЕКСТИЛ”МЧЖнинг 2025-йил 1-декабрдаги 578-сон маълумотномалари). Мазкур илмий янгиликларнинг амалиётга жорий этилиши натижасида 2025–2030 йиллар учун шакллантирилган прогноз маълумотлари асосида харажатлар ўсиши йилдан-йилга 9,86 фоизга ортиб боришини ва қарз ҳажми ўсишини 40,50 фоиз пасайтиришга эришилди. Бунинг натижасида тўқимачилик корхоналари ташқи қарз маблағларига бўлган эҳтиёжини қисқартириб, ички молиявий ресурслардан кенгроқ фойдаланиш имкониятига эришилди.
