Умурзакова Наргиза Максетбай қизининг
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон

I. Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): “Қорақалпоғистон иқлим тупроқ шароитида седана (Нигелла сатива Л.) етиштириш агротехнологиясини илмий асослаш”, 06.03.03 – Доривор ўсимликлар интродукцияси, етиштириш технологияси ва агрофармекологияси (Қишлоқ хўжалиги фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: B2025.2.PhD/Qx1755
Илмий раҳбар: Жоллибеков Бердияр Бахтияровичвич, қишлоқ хўжалиги фанлари доктори, профессор.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Қорақалпоғистон қишлоқ хўжалиги ва агротехнологиялар институти.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Доривор ўсимликларни етиштириш ва қайта ишлаш ИИЧМ, PhD.32/2025.27.12.В/Qx.01.01.
Расмий оппонентлар: Эшанкулов Бобомурод Инаятович, қишлоқ хўжалиги фанлари доктори, профессор, Хомидов Жасурбек Жамолдинович, қишлоқ хўжалиги фанлари боъйича фалсафа доктори.
Етакчи ташкилот: Самарқанд агроинновациялар ва тадқиқотлар институти.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади Қорақалпоғистон тупроқ иқлим шароитида седана (Нигелла сатива Л.)ни биоекологик хусусиятларини тадқиқ этиш асосида  етиштиришнинг (экиш меъёри, муддатлари, схемаси, суғориш меъёри) илимий асосланган услубларини ишлаб чиқишдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
Нигелла сатива нинг уруғ унувчанлиги учун энг мақбул ҳарорат +150С эканлиги кузатилиб, унувчанлик кўрсаткичи 97.8% ни ташкил этиши аниқланган;
Нигелла сатива нинг онтогенез босқичлари – латент, майса, ювенил, имматур, генератив даврдан иборат бўлиб, умумий вегетация даври давомийлиги 115-124 кунни ташкил этиши аниқланган.
Нигелла сатива ни мақбул экиш муддати Нукус тумани шароитида апрел ойининг охирги декадаси эканлиги тажрибалар асосида илмий асосланганиб, қатор оралиғи Н. сатива нинг ўсиши, шохланиши ва уруғ ҳосилдорлигига муҳим таъсир кўрсатиши, қатор оралиғи 45 см бўлган вариантда энг юқори ҳосилдорликка (1,2 т/га) эришилиши, 30 см оралиқда ўсиш ва ҳосилдорлик пасайиши (0,95 т/га). 60 см оралиқда индивидуал ўсиш яхши бўлса-да, умумий ҳосилдорлик 1,05 т/га ни ташкил этиши аниқланган;
Н. сативани туплар ораси 15 см оралиқда экилганда ўсимликлар яхши ривожланиб, энг юқори уруғ ҳосилдорликка (1,18 т/га) эришилиши, туплар ораси 10 см масофада ўсиш ва ҳосилдорлик пасайиши (0,90 т/га), туплар ораси 20 см масофада индивидуал ўсиш юқори бўлса-да, майдондаги умумий туп сони камайгани сабабли ҳосилдорлик 1,00 т/га ни ташкил этиши аниқланиб, Нукус тумани шароитида Н. сатива экин тури учун энг самарали экиш меъёри 10 кг/га деб аниқланган ва энг юқори уруғ ҳосилдорлигига (828 кг/га) эришилиши исботланган;
Н. сатива ни суғориш режимида тупроқ намлиги ЧДНСга нисбатан 60–70% даражада сақланган шартларда энг юқори биометрик кўрсаткичлар ва ҳосилдорликка эришиши имконияти мавжудлиги аниқланганиб, бу меъёрда ўсимликлар нафақат тўлиқ физиологик ривожланиш босқичларидан ўтиши, балки етарли биомасса тўплаб, максимал ҳосил шакллантириши аниқланган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Қорақалпоғистон тупроқ иқлим шароитида седана (Нигелла сатива Л.) етиштириш агротехнологиясини илмий асослаш бўйича олиб борилган тадқиқот илмий натижалари асосида:
Қорақалпоғистон тупроқ иқлим шароитида седана (Нигелла сатива Л.) етиштириш агротехнологияси ишланмасини Ўзбекистон Республикаси Экология, атроф-муҳитни муҳофаза қилиш ва иқлим ўзгариши вазирлиги Оролбўйи халқаро инновация маркази давлат унитар муассасасининг Саманбай тажриба майдонида ҳудудининг 0,1 гектар майдонида жорий этилган (Қорақалпоғистон Республикаси Экология, атроф-муҳитни муҳофаза қилиш ва иқлим ўзгариши вазирлигининг 2025 йил 23 октябрдаги № 02-01/18-2-3702-сон маълумотномаси). Натижада Нигелла сатива тури янги шароитга мослашувчанлигини намоён қилиб, интродуксия шароитида юқори сифатли уруғлар етиштириш имконини берган. Олинган уруғлар Оролбўйи халқаро инновация марказида ташкил қилинган “Ўсимликлар генбанки”га топшириди. Ушбу уруғлар ёрдамида катта плантацияларда етиштириш ва ресурслар базасини яратиш имконияти яратилган. Олинган натижалар асосида ишлаб чиқилган “Қора седана (Нигелла сатива Л.) доривор ўсимлигини кўпайтириш ва етиштириш агротехнологияси” номли тавсиянома Ресубликамизнинг доривор ўсимликларни ўстириш, кўпайтириш ва уларни тайёрлаш билан шуғулланувчи ўрмончилик, фермер хўжаликлари ерларида Н. сатива нинг плантацияларини яратиш ва сифатли уруғ хомашёсини олиш имконини берган.
Қорақалпоғистон тупроқ иқлим шароитида седана (Нигелла сатива Л.) етиштириш агротехнологияси ишланмасини Ўзбекистон Республикаси Экология, атроф-муҳитни муҳофаза қилиш ва иқлим ўзгариши вазирлиги Орол бўйи халқаро инновация маркази давлат унитар муассасасининг Саманбай тажриба майдонида ҳудудининг 0,1 гектар ва “АГРО ИНПЕХ КЕГЕЙЛИ” фермер хўжалигида 1.90 гектар майдонида жорий этилган (Қорақалпоғистон Республикаси Қишлоқ хўжалиги вазирлигининг 2025 йил 7 октябрдаги № 03-06/03-06-3839-сон маълумотномаси). Натижада Нигелла сатива тури янги шароитга мослашувчанлигини намоён қилиб, интродуксия шароитида юқори сифатли уруғлар етиштириш имконини берган. Олинган уруғлар асосида тур учун махсус уруғ банки ташкил этилган. Ушбу уруғлар ёрдамида катта плантацияларда етиштириш ва ресурслар базасини яратиш имконияти яратилган.