Абдикаюмов Зайнилабиддин Абдивохидовичнинг
фан доктори (DSc) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон

I. Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): “Ўзбекистонда гилоснинг (Cерасус авиум Л.) интенсив боғларини инновацион технологиялар асосида барпо этишнинг илмий асослари”, 06.01.07- Мевачилик ва узумчилик (Қишлоқ хўжалиги фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: B2025.3.DSc/Qx370
Илмий раҳбар: Буриев Хасан Чутбаевич, биология фанлари доктори, профессор.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Тошкент давлат аграр университети.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Тошкент давлат аграр университети, DSc.08/2025.27.12.Qx.02.02.
Расмий оппонентлар: Файзиев Жамолиддин Носирович, қишлоқ хоъжалиги фанлари доктори, профессор; Нормуратов Илхом Турғунович, қишлоқ хоъжалиги фанлари доктори, профессор; Абдураманова Саломат Худайбергеновна, қишлоқ хоъжалиги фанлари доктори, катта илмий ходим.
Етакчи ташкилот: Ўсимликлар генетик ресурслари илмий-тадқиқот институти.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади Ўзбекистонда гилоснинг (Cерасус авиум Л.) интенсив боғларини инновацион технологиялар асосида барпо этишнинг илмий асосларини ишлаб чиқишдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
илк бор гилос пайвандтаглари ўсиш кучидаги фарқланиш уларнинг ўтказувчи найлари диаметрига боғлиқ эканлиги исботланган: ўртача кучли ўсувчи пайвандтагларда йирик диаметрли найлар – камхастак олча (54,68 мкм), МАХМА Делбард-14 (45,13 мкм), оддий нордон олча (41,67 мкм); ўртача ўсувчи пайвандтагларда майда ўтказувчи найлар – ВСЛ-2 (21,55 мкм), CАБ-6П (22,05 мкм), Cолт (30,51 мкм) ва Гиселла-5 (30,56 мкм); 
гилоснинг вегетатив йўл билан кўпая олувчи ВСЛ-2 ва CАБ-6П пайвандтагларини яшил қаламчасидан етиштириш учун ўсишни бошқарувчи Спринталга, Радифарм моддаларидан фойдаланиш, ушбу препарат таркибидаги аминокислоталар, витаминлар, фитогормонлар, бетаинлар, микроелементлар ва бошқаларнинг мақбул уйғунлиги туфайли илдиз олувчанликни мос ҳолда 87,4; 84,3 ва 93,1; 88,6% дан ошириши аниқланган; 
кучсиз ўсувчи гилос кўчатларини куртак пайванд усулида етиштиришда тутувчанликни ошириш учун камбий ҳужайраларининг фаоллиги 7 баллдан ошишини таъминловчи ҳарорат диапазонида (р ≈ -0,43): 25-30°С (жанубда – август охири сентябр боши, Тошкент ва Фарғона вилоятларида августнинг биринчи ярми) амалга ошириш зарурлиги илмий асосланган; 
интенсив боғларда гилос дарахти шох-шаббасига “Ким Грин буш” усулида шакл беришда ҳосил бўладиган барг ассимиляцион юзаси энг юқори фотосинтез маҳсулдорликни (р=0,243 (Р2=0,0592)) ва ҳосилдорликни (Р2=0,9774) таъминлаши корреляцион алоқадорлик кўрсаткичи билан исботланган; 
интенсив гилос боғларини минерал озуқага бўлган физиологик талабини юқори даражада қондириш учун боғларни Н180П150К50 кг/га меъёрида ўғитлаш энг юқори ҳосилдорликни (8 ёшли боғларда 15,9 тонна, ш.ж. товар ҳосил 14,5 тонна) таъминлаши аниқланган; 
интенсив гилос боғлари барпо қилиш учун умумқабул қилинган агротехник картага нисбатан кўчат етиштиришдан боғ барпо қилиш ва уни парваришлашгача бўлган барча тадбирлар киритилганлиги билан фарқланувчи мукаммал агротехнологик карта ишлаб чиқилган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Ўзбекистонда гилоснинг (Cерасус авиум Л.) интенсив боғларини инновацион технологиялар асосида барпо этишнинг илмий асосларини ишлаб чиқиш бўйича олиб борилган тадқиқот натижалари асосида:
боғдорчилик ва кўчатчиликка ихтисослашган фермер, деҳқон ва томорқа хўжаликлари учун «Интенсив гилос боғларига шакл бериш технологияси» ва «Ўзбекистонда гилоснинг интенсив боғларини барпо қилиш» номли тавсияномалар тасдиқланган (Қишлоқ хўжалиги вазирлиги ҳузуридаги Қишлоқ хўжалигида Билим ва Инновациялар миллий марказининг 2025 йил 27 августдаги 05/06-02-870-сон маълумотномаси). Ушбу тавсиянома фермер, деҳқон ва томорқа хўжаликларида интенсив гилос боғларини барпо қилиш учун нав танлаш, уларда дарахтларнинг шох-шаббасига шакл бериш ва озиқлантириш меъёрини тўғри танлашда амалий қўлланма сифатида хизмат қилган;
гилоснинг вегетатив йўл билан кўпая олувчи ВСЛ-2 клон пайвандтагини яшил қаламчасидан етиштириш учун ўсишни бошқарувчи Спринталга, Радифарм моддаларидан фойдаланиш ишланмаси Тошкент вилояти Паркент тумани «Норчонтол» фермер хўжалигида 0,1 га майдонда жорий қилинган (Қишлоқ хўжалиги вазирлиги ҳузуридаги Қишлоқ хўжалигида Билим ва Инновациялар миллий марказининг 2025 йил 27 августдаги 05/06-02-870-сон маълумотномаси). Бунинг натижасида ҳар бир гектар ҳисобидан назорат – пархиш новдаларни ўстиришга нисбатан 9,5 минг дона кўпроқ пайвандтаг материали олишга эришилган;
кучсиз ўсувчи ВСЛ-2 (Кримский 5) клон пайвандтагига гилос навларини илмий асосланган муддатда (август ойининг 1-ярми) куртак пайванд қилиш ишланмаси Паркент тумани «Норчонтол» фермер хўжалигида 1,5 га майдонда жорий қилинган (Қишлоқ хўжалиги вазирлиги ҳузуридаги Қишлоқ хўжалигида Билим ва Инновациялар миллий марказининг 2025 йил 27 августдаги 05/06-02-870-сон маълумотномаси). Бунинг натижасида умумқабул қилинган муддатга нисбатан 6,7 минг кўпроқ кўчат олишга эришилган, иқтисодий самарадорлик 102% ни ташкил этган;
интенсив гилос боғларига КГБ (“Ким Грин буш”) усулида шакл бериш ишланмаси Наманган вилояти Чуст тумани «Мўминжон ота янги навлари» МЧЖ да 1 гектар, Сурхондарё вилояти Жарқўрғон тумани «Жавлонбек Агрофирмаси» МЧЖ да – 1 гектар; «Фаёзбек Сурхон Кучатзори» фермер хўжалигида – 0,5 гектар, Тошкент вилояти Паркент тумани «Бойқозон Паркент боғи» фермер хўжалигида 1 гектар, жами 3,5 гектар майдонга жорий қилинган (Қишлоқ хўжалиги вазирлиги ҳузуридаги Қишлоқ хўжалигида Билим ва Инновациялар миллий марказининг 2025 йил 27 августдаги 05/06-02-870-сон маълумотномаси). Бунинг натижасида анъанавий усулда шакл беришга нисбатан ҳар бир туп дарахтдан 10 кг атрофида қўшимча ҳосил олишга эришилган, иқтисодий самарадорлик 129% ни ташкил этган;
интенсив гилос боғларини илмий асосланган меъёрда (Н180П150К50 кг/га) ўғитлаш ишланмаси Тошкент вилояти Паркент тумани «Бойқозон Паркент боғи» фермер хўжалигида 1 гектар, Наманган вилояти Чуст тумани «Мўминжон ота янги навлари» МЧЖ да 1 гектар, Сурхондарё вилояти Жарқўрғон тумани «Жавлонбек Агрофирмаси» МЧЖ да – 1 гектар; «Фаёзбек Сурхон Кучатзори» фермер хўжалигида – 1 гектар, жами 4 гектар майдонга жорий қилинган (Қишлоқ хўжалиги вазирлиги ҳузуридаги Қишлоқ хўжалигида Билим ва Инновациялар миллий марказининг 2025 йил 27 августдаги 05/06-02-870-сон маълумотномаси). Бунинг натижасида умумқабул қилинган ўғитлаш меъёрига нисбатан ҳар бир туп дарахтдан 7-15 кг атрофида қўшимча ҳосил олишга, майдон бирлигидан 150 сентнердан ортиқ эртаги экспортбоп гилос ҳосили етиштиришга эришилган, иқтисодий самарадорлик 130% ни ташкил этган.