Мадрахимова Дурдона Умирбековна
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон

I.    Умумий маълумотлар
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи): “АКТ терминларининг функсионал хусусиятлари ва лексикографик талқини (инглиз ва ўзбек тиллари материаллари асосида)”, 10.00.06 Қиёсий адабиётшунослик, чоғиштирма тилшунослик ва таржимашунослик. 
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: B2023.3.PhD/Fil6689 
Илмий раҳбар: Шарипова Азиза Абдуманаповна, филология фанлари доктори (DSc), доцент
Диссертация бажарилган муассаса номи: Наманган давлат университети 
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса (муассасалар) номи, ИК рақами: Наманган давлат университети, PhD.03/2025.27.12.Fil.22.04.
Расмий оппонентлар: Саримсаков Хуршиджон Абдималикович, филология фанлари доктори (DSc), профессор; Алиханова Муқаддам Умархоновна, филология фанлари бўйича фалсафа доктори (PhD), доцент в.б.
Етакчи ташкилот: Алишер Навоий номидаги Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университети 
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга эга
II.    Тадқиқотнинг мақсади инглиз ва ўзбек тиллари материаллари асосида ахборот-коммуникация технологиялари терминологик луғатларининг функсионал хусусиятларини аниқлаш, уларнинг лексикографик талқинини тизимли ҳамда танқидий таҳлил қилиш, АКТ терминларини луғатларда беришнинг илмий-назарий ва амалий механизмларини асослаб беришдан иборат.
III.    Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
ахборот-коммуникация технологиялари терминологиясининг шаклланиши ва ривожланишининг назарий ҳамда услубий асослари терминология, когнитив лингвистика ва функсионал лексикография ёндашувлари интеграцияси асосида тизимли равишда таҳлил қилинди. Натижада АКТ терминологиясини ўрганиш учун термин–тушунча муносабатига таянган консептуал-методологик модел асослаб берилди;
инглиз ва ўзбек тилларида АКТ терминларини шакллантиришда қўлланиладиган морфологик, семантик ва сўз ясаш усуллари қиёсий таҳлил қилиниб, ушбу тилларда термин ҳосил қилиш жараёнининг умумий ва фарқловчи хусусиятлари аниқланди. Бу орқали АКТ терминларининг тил тизимидаги шаклланиш механизмларини тавсифловчи лингвистик қонуниятлар илмий асосда белгиланди;
инглиз ва ўзбек тилларидаги АКТ терминологик луғатларда терминларнинг берилиш тамойиллари, изоҳланиш моделлари ва контекстуал тақдимоти қиёсий лексикографик ёндашув асосида илк бор комплекс тарзда таҳлил қилинди. Тадқиқот натижасида терминларнинг луғатларда берилишида учрайдиган изоҳий номувофиқликлар, таржима вариантларининг барқарор эмаслиги ҳамда контекстуал чекланишлар аниқланиб, уларнинг сабаблари асослаб берилди;
инглиз ва ўзбек тилларидаги АКТ терминологик луғатларнинг функсионал хусусиятларини баҳолаш учун фойдаланувчига йўналтирилган баҳолаш мезонлари тизими ишлаб чиқилди. Ушбу мезонлар асосида терминологик луғатларнинг ахборот бериш самарадорлиги, фойдаланувчи эҳтиёжларига мослиги ҳамда амалий қўлланиш имкониятлари илмий жиҳатдан баҳоланди;
АКТ терминларини инглиз тилидан ўзбек тилига таржима қилишда тушунчавий мосликка асосланган лексикографик адекватлик модели таклиф этилди. Мазкур модел терминологик вариантлиликни камайтириш, таржима жараёнида семантик аниқликни таъминлаш ва терминларни луғатларда изчил бериш имконини яратади.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Тадқиқот натижалари олий таʼлим муассасаларида терминология ва лексикография йўналишидаги фанларни ўқитиш жараёнида, хусусан, АКТ терминологиясига оид мавзуларни ёритишда ўқув-услубий материал сифатида жорий этилган. Тадқиқотда ишлаб чиқилган назарий хулосалар ва тавсиялар мазкур фанлар доирасида маʼруза ва амалий машғулотлар мазмунини бойитишда фойдаланилмоқда.
Инглиз ва ўзбек тиллари материаллари асосида асослаб берилган АКТ терминологик луғатларнинг функсионал-лексикографик модели ҳамда фойдаланувчига йўналтирилганлик меонлари дуал таълим тизимида касбий таълим муассасалари (техникумлар) ўқувчилари ва педагоглари учун мўлжалланган икки тилли (ўзбек-инглиз) касбий-атамавий ўқув-методик таъминотни шакллантиришда методологик асос сифатида қўлланилди. Ушбу илмий натижалар Касбий таълимни ривожлантириш институтида 2023-2025-йилларда амалга оширилган ИЛ-5821081323-рақамли “Дуал таълим тизимида кадрлар тайёрлашнинг инновацион таълим технологияларининг ишлаб чиқиш” мавзусидаги инноватион лойиҳани бажариш жараёнида самарали фойдаланилди (Касбий таълим агентлиги ҳузуридаги касбий таълимни ривожлантириш институти томонидан 2026-йил 21-апрелда берилган 01-08-588-сонли маълумотнома). Натижада ишлаб чиқариш корхоналари билан ҳамкорликда тайёрланадиган дуал таълим ўқув материалларининг атамавий изчиллиги ва терминологик аниқлигини таъминлаш оширилди.
Жаҳон миқёсида ахборот-коммуникация технологияларининг жадал ривожланиши илмий, техник ва ижтимоий соҳаларда янги тушунчалар ҳамда атамаларнинг шаклланишига сабаб бўлаётгани ва ушбу жараён, энг аввало, инглиз тилидаги АКТ терминларининг бошқа тилларга, жумладан, ўзбек тилига кириб келиши ва миллий тил тизимига мослашуви билан бевосита боғлиқлиги борасидаги хулоса ва таклифлардан Ўзбекистон Миллий телерадиокомпаниясининг “Ўзбекистон” телерадиоканали томонидан 2026-йил январ ойида эфирга узатилган “Ассалом Ўзбекистон”, “Таълим ва тараққиёт” коʻрсатувлари ҳамда “Катта танаффус”, “Таълим ва тараққиёт” номли радиоешиттириш дастурлари ссенарийларини тайёрлашда фойдаланилган (Ўзбекистон миллий телерадиокомпанияси “Ўзбекистон” телерадиоканали томонидан 2026-йил 30-январда берилган 04-04-231-сонли далолатнома). Натижада терминларнинг мазмуний аниқлигини таъминлаш, уларнинг ягона меъёр асосида қўлланиши ҳамда стандартлаштирилиши масалалари, ҳозирда АКТ соҳасига оид терминларнинг ўзбек тилидаги муқобилларини аниқлаш, уларни лексикографик жиҳатдан изчил тартибга солиш ҳамда терминологик луғатлар орқали фойдаланувчига етказиш масалаларини мавжуд луғатларда терминларнинг берилишида изоҳларнинг нотекислиги, таржима эквивалентларининг барқарор эмаслиги ва контекстуал қўлланишнинг тўлиқ акс этмаслиги масалалари аудиторияга тушунарли шаклда ёритилиши таъминланган.