Ризаева Шахнозабону Шухрат қизининг
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон
I. Умумий маълумотлар. Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): “Э.Хемингуейнинг “Чол ва денгиз” ҳамда Х.Дўстмуҳаммаднинг “Донишманд Сизиф” асарларида экзистенсия ва абсурд консепти”, 10.00.06 – Қиёсий адабиётшунослик, чоғиштирма тилшунослик ва таржимашунослик.
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: В2025.3.PhD/Fil6609
Илмий раҳбар: Ғаниев Илҳом Музаффарович, филология фанлари доктори (DSc), профессор.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Қарши давлат университети.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Қарши давлат университети, DSc.03/2025.27.12.Fil.11.05
Расмий оппонентлар: Дамин Тўраев, филология фанлари доктори (DSc), профессор; Икромова Феруза Икромхонова, филология фанлари доктори (DSc), профессор
Етакчи ташкилот: Самарқанд давлат университети
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга мойиллик.
II. Тадқиқотнинг мақсади: Э.Хемингуей ва Х.Дўстмуҳаммад асарлари мисолида бадиий адабиётда экзистенсиализм ва абсурд консепсиясини аниқлашдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
ХХ аср бошидаги жаҳон урушлари, миллионлаб одамларнинг азоб-уқубатлари, ўлими, мислсиз фожиалар, қирғинлар, жамиятлардаги ижтимоий тартибсизликлар, хаос экзистенсиализм ғоялари ҳамда абсурд фалсафасининг гуманистик ҳаракат сифатида ривожланишида етакчи омиллар эканлиги асосланган;
экзистенсиаллик ва абсурд консептини ифодалайдиган ёлғизлик, кураш, умид мотивларининг, “енгилмас қаҳрамон” образининг бадиий-эпик талқинларидаги умумийлик ва хусусийлик турли тарихий-ижтимоий даврларда яшаб ижод этган, турли қадриятларга мансуб бўлган Э.Хемингуей ва Х.Дўстмуҳаммад асарларининг бадиий консепсияси, ғоявий-ахлоқий моҳияти, муаллиф стратегияси, тафаккури, лисоний элементларнинг конструктив функсиялари орқали намоён бўлганлиги аниқланган;
ҳар иккала адиб ижодида ҳаёт мазмуни, яшашдан мақсад, умид, курашчанликни одамнинг ўзи ва жамият учун манфаатли ишларга йўналтириш, умрнинг ғаниматлиги, тақдир ва унга онгли муносабат сингари ижтимоий-ахлоқий мотивларни воқелантиришда муаллиф тафаккури, маънавий ва психологик изланишлари экзистенсиал ва абсурдона ҳақиқатларни воқелантиришда етакчи ўрин эгаллаши исботланган;
Э.Хемингуей “Чол ва денгиз” асарида абсурдона ва экзистенсиал фалсафа тамойиллари персонажлар, уларнинг шахсияти, ҳаракат жойи, вақти, ҳатто ўта аниқлик билан тасвирланган вазиятлар, безак дизайни, ичкаридаги ўша абадий воқеликни намойиш этишга мўлжалланган ўзига хос саҳнада ифодаланса, Х.Дўстмуҳаммад “Донишманд Сизиф” асарида миллий ўзлик, ғарб мотиви асосида шарқона тафаккур, ўзбекона дунёқараш уйғунлигида намоён бўлиши далилланган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши.
Э.Хемингуей ва Х.Дўстмуҳаммад асарлари мисолида бадиий адабиётда экзистенсиализм ва абсурд консепсиясини тадқиқ этиш орқали эришилган илмий натижалар асосида:
ХХ аср бошидаги жаҳон урушлари, миллионлаб одамларнинг азоб-уқубатлари, ўлими, мислсиз фожиалар, қирғинлар, жамиятлардаги ижтимоий тартибсизликлар, хаос экзистенсиализм ғоялари ҳамда абсурд фалсафасининг гуманистик ҳаракат сифатида ривожланишида етакчи омиллар эканлигига оид назарий хулосалардан “Умрбоқий мерос” Ўзбекистон маданияти ва санъати тарғибот марказида 2022-2024 йилларда бажарилган АПC2C/10 “Сустаинабле Cоллеcтион оф Ресеарч Дата фор тҳе Протеcтион оф Интангибле Cултурал Ҳеритаге: Фоcус он Cентрал Асиа анд Смалл Исланд Девелопинг Статес (2022-2024 Фисcал Еар)” мавзусидаги фундаментал ва халқаро лойиҳасида фойдаланилган (“Умрбоқий мерос” Ўзбекистон маданияти ва санъати тарғибот марказининг 2025-йил 2-июндаги №МЛ01/01-32-сон маълумотномаси). Натижада лойиҳа иштирокчилари ва мутахассисларининг инглиз ва ўзбек тилларида абсурдизм ва экзистенсиализм ҳақидаги билимлар базасини янада кенгайтиришга асос бўлиб хизмат қилган;
экзистенсиаллик ва абсурд консептини ифодалайдиган ёлғизлик, кураш, умид мотивларининг, “енгилмас қаҳрамон” образининг бадиий-эпик талқинларидаги умумийлик ва хусусийлик турли тарихий-ижтимоий даврларда яшаб ижод этган, турли қадриятларга мансуб бўлган Э.Хемингуей ва Х.Дўстмуҳаммад асарларининг бадиий консепсияси, ғоявий-ахлоқий моҳияти, муаллиф стратегияси, тафаккури, лисоний элементларнинг конструктив функсиялари орқали намоён бўлганлигига оид илмий натижалардан Ўзбекистон Ёзувчилар уюшмаси Қашқадарё вилояти бўлимида 2024-2025 йилларда бажарилган 54-10/104 “Митти юлдуз жилолари ёхуд Абдулла Орипов издошлари ҳузурида” мавзусидаги лойиҳасида фойдаланилган (Ўзбекистон Ёзувчилар уюшмаси Қашқадарё вилояти бўлимининг 2025-йил 7-майдаги №29-сон маълумотномаси). Натижада тадқиқотчи томонидан тўпланган материаллардан Эрнест Хемингуей ва Хуршид Дўстмуҳаммадларнинг реалистик ҳамда мифологик ёндашув асосида бош қаҳрамон яратиш принциплари тавсифлашда фойдаланилган;
ҳар иккала адиб ижодида ҳаёт мазмуни, яшашдан мақсад, умид, курашчанликни одамнинг ўзи ва жамият учун манфаатли ишларга йўналтириш, умрнинг ғаниматлиги, тақдир ва унга онгли муносабат сингари ижтимоий-ахлоқий мотивларни воқелантиришда муаллиф тафаккури, маънавий ва психологик изланишлари экзистенсиал ва абсурдона ҳақиқатларни воқелантиришда етакчи ўрин эгаллаши билан боғлиқ хулоса ва натижалардан Қашқадарё вилояти телерадиоканалида “Маънавият кўзгуси” телекўрсатуви ссенарийсини тайёрлашда фойдаланилган (Қашқадарё вилояти телерадиоканалининг 2025-йил 8-майдаги №17-05/86-сон маълумотномаси). Натижада мазкур телекўрсатувлар учун тайёрланган материалларнинг мазмуни мукаммаллашган ҳамда илмий-назарий далилларга бой бўлиши таъминланган;
инглиз ва ўзбек адабиётида экзистенсиаллик ва абсурд консептини ифодалайдиган ёлг'излик, кураш, умид мотивларининг, “енгилмас қаҳрамон” образининг бадиий-эпик талқинларидаги умумийлик ва ўзига хослик турли тарихий-ижтимоий даврларда яшаб ижод этган, турли қадриятларга мансуб бо'лган Э.Хемингуей ва Х.Дўстмуҳаммад асарларининг бадиий консепсияси, г'оявий-ахлоқий моҳияти, муаллиф стратегияси, тафаккури, лисоний элементларнинг конструктив функсиялари орқали намоён бўлганлиги анигланган. Икки адиб ижодида ҳаёт мазмуни, яшашдан мақсад, умид, курашчанликни одамнинг ўзи ва жамият учун манфаатли ишларга йўналтириш, умрнинг ғаниматлиги, тадир ва унга онгли муносабат сингари ижтимоий-ахлоқий мотивларни воқелантиришда муаллиф тафаккури, ма'навий ва психологик изланишлари экзистенсиал ва абсурдона ҳақиқатларни вогелантиришда етакчи ўрин эгаллаши асосланган ва бу илмий натижаларидан Абдулла Авлоний номидаги педагогларни касбий ривожлантириш ва янги методикаларга ўргатиш миллий-тадқиқот институтининг 2023-йил 18-майдаги 156-сон буйруғИ асосида 2023-2024-йилларда бажарилиши назарда тутилган АИ-201704-сонли “Умумтаълим муассасалари битирувчиларининг она тили (ўзбек тили) фани бўйича малакасини баҳолаш ҳамда 14 та фандан тест тизимини ишлаб чиқиш” номли фундаментал лойиҳасида фойдаланилди (2026-йил 6-март. №03-17-09-788-сонли маълумотномаси).
