Холиқов Баҳодир Алиқуловичнинг
фан доктори (DSc) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон
I. Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): “Жаҳон халқлари бадиий ижодида доминант мифологик образлар генезиси, эволюцияси ва трансформацияси (инглиз ва ўзбек манбалари асосида)”, 10.00.06 – Қиёсий адабиётшунослик, чоғиштирма тилшунослик ва таржимашунослик (филология фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: № В2025.3.DSc/Fil1070.
Илмий маслаҳатчи: Сирожиддинов Шуҳрат Самариддинович, филология фанлари доктори, академик.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Алишер Навоий номидаги Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университети.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Алишер Навоий номидаги Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университети, DSc.03/2025.27.12.Fil.41.01.
Расмий оппонентлар: Юсупова Дилнавоз Раҳмоновна, филология фанлари доктори, профессор; Тўхсанов Қаҳрамон Раҳимбоевич, филология фанлари доктори, профессор; Умарова Махлиё Юнусовна, филология фанлари доктори, профессор.
Етакчи ташкилот: Қарши давлат университети.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади инглиз ва ўзбек мифологиясида доминант мифологик образлар генезиси, эволюцияси ва трансформациясини аниқлаш, фолклор ва ёзма адабиётдаги вазифасини белгилаш, уни Ўзбекистон ва Европа халқлари эпосларида мавжуд бўлган образлар билан қиёслаш ҳамда уйғун, умумий ва фарқли жиҳатларини очиб беришдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
инглиз ва ўзбек мифологиясидаги доминант мифологик образлар генезиси, эволюцияси ва трансформацияси ўзбек адабиётшунослигида илк маротаба қиёсий-типологик усулда тизимли равишда очиб берилган ҳамда мифологик образларнинг пайдо бўлишида умуминсоний архетиплар асосий омил эканлиги илмий асосланган;
инглиз ва ўзбек мифологиясидаги демонологик образлар (дев, жин, шайтон, ялмоғиз, алвасти, ёвуз руҳ) илк бор қиёсий таҳлил қилиниб, уларнинг миллий менталитетга боғлиқ маъновий фарқлари аниқланган ҳамда Ғарб ва Шарқ мифологиясида турлича талқин қилиниши илмий жиҳатдан исботланган;
ангелология ва демонология образларининг умумий мифологик тафаккурдаги ўзаро қарама-қарши нуқтада туриши, бироқ вазифавий жиҳатдан бир-бирини тўлдирувчи тизим эканлиги очиб берилган ҳамда жин, пари, дев образларининг ўзбек ва инглиз мифологиясидаги вазифавий, маъновий яқинлиги мисоллар асосида қиёсий текширииб, унинг маданий трансформация босқичлари аниқланган;
бўри образининг қадимги туркий мифологияда муқаддас тотем, инглиз мифологияси ҳамда бадиий адабиётида эса ёвузлик ва қўрқув рамзи сифатида шакллангани миллий дунёқараш фарқи билан боғлиқ ҳолда илмий аҳамияти очиб берилган;
мифологик образларнинг халқ оғзаки ижодидан аста-секинлик билан ёзма адабиётга, кейинчалик замонавий фентези жанрига ўтиши жараёни бадиий трансформация сифатида ёритилган ҳамда доминант образларнинг жамият томонидан белгилаб қўйилган ахлоқий меъёрлар ва ижтимоий қоидаларни шакллантиришда тутган ўрни илмий-назарий жиҳатдан далилланган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Жаҳон халқлари бадиий ижодида доминант мифологик образлар генезиси, эволюцияси ва трансформацияси тадқиқи бўйича олинган илмий натижалар асосида:
инглиз ва ўзбек мифологиясида доминант мифологик образлар генезиси, эволюцияси ва трансформациясини аниқлаш, шунингдек, ёзма адабиётдаги вазифасини белгилаш ва уни дунё халқлари эпосларида мавжуд бўлган образлар билан қиёслаш ҳамда уйғун, умумий ва фарқли жиҳатлари очиб беришга доир илмий натижалардан Алишер Навоий номидаги Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университетида 2017-2020-йилларда бажарилган ОТ-Ф1-030. “Ўзбек адабиёти тарихи” кўп жилдлик монографиясини (7 жилд) чоп этиш” номли фундаментал лойиҳасида фойдаланилган (Алишер Навоий номидаги Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университетининг 2026-йил 28-январдаги 04/1-476-сон маълумотномаси). Натижада инглиз ва ўзбек мифологиясида доминант мифологик образлар генезиси, эволюцияси ва трансформациясини аниқлаш, шунингдек, ёзма адабиётдаги вазифасини белгилаш ва уни дунё халқлари эпосларида мавжуд бўлган образларни қиёсий-типологик, илмий-назарий методлар асосида ўрганиш имконияти яратилган;
инглиз ва ўзбек мифологиясидаги доминант мифологик образлар генезиси, эволюцияси ва трансформациясининг ўзбек адабиётшунослигида илк маротаба қиёсий-типологик усулда тизимли равишда тадқиқ этилиши ҳамда мифологик образларнинг пайдо бўлишида умуминсоний архетиплар муҳим ўрин тутишига оид илмий-назарий хулосаларидан Самарқанд давлат чет тиллар институтида Олий ва ўрта махсус таълим вазирлигининг 2022-йил 12-декабрдаги 2/24-4/7-690-сонли хатига асосан 2022–2024-йилларда амалга оширилган ва Тошкент шаҳридаги АҚШ элчихонаси ҳамда АҚШ давлат департаменти томонидан молиялаштирилган СУЗ80020ГР0039-рақамли “Энглиш Аccесс Миcросчоларшип Програм” номли инновацион тадқиқот лойиҳасида фойдаланилган (Самарқанд давлат чет тиллар институтининг 2026-йил 29-январдаги 409/02-сон маълумотномаси). Натижада қиёсий адабиётшуносликда ангелология ва демонология образларининг умумий мифологик тафаккурдаги ўзаро қарама-қарши нуқтада туриши, бироқ вазифавий жиҳатдан бир-бирини тўлдирувчи тизим эканлиги илмий жиҳатдан асосланган ҳамда жин, пари, дев образларининг ўзбек ва инглиз мифологиясидаги вазифавий, маъновий яқинлиги мисоллар асосида бойитилган;
жаҳон адабиётшунослигида мифологик образларнинг халқ оғзаки ижодидан аста-секинлик билан ёзма адабиётга, кейинчалик замонавий фентези жанрига ўтиши жараёни бадиий трансформация сифатида ёритилган таҳлилий хулосалардан Алишер Навоий номидаги Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университетида 2021-2023-йилларда бажарилган ИЛ-402104474. “Болалар адабиёти.уз” электрон платформа ва унинг мобил иловасини яратиш” номли инновацион лойиҳасида фойдаланилган (Алишер Навоий номидаги Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университетининг 2026-йил 3-мартдаги 04/1-1200-сон маълумотномаси). Натижада лойиҳа инглиз ва ўзбек мифологиясидаги доминант образларнинг генезиси халқ анъана ва қадриятлари билан боғлиқлиги, шунингдек, дев, фея, алвасти образларининг инглиз ва ўзбек мифологиясидаги ва демонологик тасаввурлар тизимидаги ўрнига доир материаллар билан бойитилган;
инглиз ва ўзбек мифологик доминант образларининг (пари/фаирй, дев/демон, ялмоғиз/wитч, бўри/wереwолф, жин) қиёсий таҳлил қилиниб, уларнинг миллий менталитетга боғлиқ маъновий фарқлари аниқланган ҳамда Ғарб ва Шарқ мифологиясида турлича талқин қилинишига оид илми-назарий хулосалардан Ўзбекистондаги Ҳайдар Алиев номидаги Озарбайжон Маданият Марказининг 2021-2024-йиллар учун мўлжалланган ЎА-21-24 рақамли “Ўзбек-озарбайжон адабий тили ва алоқалари” мавзусидафи фундаментал лойиҳада фойдаланилган (Озарбайжон Республикасининг Ўзбекистон Республикасидаги элчихонаси Ҳайдар Алиев номидаги Озарбайжон Маданият Марказининг 2026-йил 10-мартдаги № 49-4/АЗЕ рақамли маълумотномаси). Натижада инглиз ва ўзбек мифологик образларнинг фолклордан ёзма адабиётга ҳамда фентези жанрига оʻтиш жараёнини кўрсатувчи хронологик ва консептуал схемалар, жадваллар асосидаги таҳлилий қарашлар ишлаб чиқилган;
бўри образининг қадимги туркий мифологияда муқаддас тотем, инглиз мифологияси ҳамда бадиий адабиётида эса ёвузлик ва қўрқув рамзи сифатида шакллангани миллий дунёқараш фарқи билан боғлиқ ҳолда илмий аҳамияти ҳақидаги илмий хулосалардан Самарқанд вилойат телерадиокомпанийасининг “Ассалом, Самарқанд” маданий-маърифий тонгги дастури ва “Радио интервю” эшиттиришларининг ссенарийларини тайёрлашда фойдаланилган (Самарқанд вилойат телерадиокомпанийасининг 2026-йил 2-февралдаги 01-07/35-сон гувоҳномаси). Натижада мифологик образлар генезиси, эволюцияси ва трансформацияси ҳамда уларнинг бадиий адабиётга кириб келиш йўллари, турли миллатлар ўртасидаги алоқаларнинг пайдо бўлиши каби муҳим маълумотлар кўрсатув ва эшиттиришнинг илмий савиясини оширган.