Алиева Мунира Улуғбековнанинг
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида еълон

I. Умумий маълумотлар:
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): «Болаларда ўтказилган хиқилдоқ операцияларидан кейинги дисфониянинг диагностикаси вадаволашдаги ёндошувларни такомиллаштириш" 14.00.04 – Оториноларингология (тиббиёт фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: В2021.1.PhD/Tib1687.
Илмий раҳбар: Абдуқаюмов Абдуманнон Абдумажидович, тиббиёт фанлари доктори, професссор.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Республика ихтисослаштирилган педиатрия илмий-амалий тиббиёт маркази.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Тошкент давлат тиббиёт университети, DSc.06/2025.27.12.Tib.01.06.
Расмий оппонентлар: Арифов Сайфутдин Сайдазимович тиббиёт фанлари доктори, профессор; Еугениус Лесинскас, тиббиёт фанлари доктори, professor (Литва Республикаси).
Етакчи ташкилот: "Федерал давлат бюджети муассасаси "Оториноларингология бўйича Миллий тиббий илмий-тадқиқот маркази" (Россия).
Диссертациянинг йўналиши: амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади: хиқилдоқда ўтказилган операциялардан сўнг болаларда овоз функсияси бузилиши диагностикасини такомиллаштириш ва даволашни оптималлаштириш орқали уларнинг ҳаёт сифатини яхшилашдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
сунъий интеллект асосидаги компьютер спектал овоз таҳлили овоз бурмаларининг физик хусусиятларини тавсифловчи кўрсаткичларни- овоз ҳосил қилиш кучи, фойдали ва фойдасиз шовқинлар каби омиллар овоз барқарорлиги билан бирга унинг функционал ва органик патологияни дифференсиаллаш имконини бергани аниқланган;
болаларда ҳиқилдоқда ўтказилган жарроҳлик аралашувлари сабабли дисфония ривожланишини белгиловчи етакчи омиллар шиллиқ қават, мушак қатлами, тоғай каркасидаги чандиқли трансформатсиялар каби структуравий ўзгаришлар ва овоз бойламлари тебранишлари амплитудаси хамда частотасининг дискоординатсияси аниқланган;
ҳиқилдоқдаги операциялардан кейинги дисфонияларда овоз бузилишларининг мезонлари сифатида дисфония даражаси кўрсаткичлари (ROC АУC=0,85), Jitter ва Shimmer параметрлари (ROC АУC=0,83 ва 0,77), спектрал овоз таҳлили кўрсаткичлари - энтропия, зеро ва энергия (ROC АУC=0,77, 0,82 ва 0,71) юқори диагностик аҳамиятга эга экани исботланган;
спектрал компьютер овоз таҳлили акустик овоз таҳлили билан биргаликда овозни текширишнинг объектив ва информатив усули экани ҳамда беморларни олиб бориш тактикаси хусусиятларини аниқлаш имконини бериши аниқланган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши:
Ўзбекистон Республикаси Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги Илмий-техник кенгашнинг 2025 йил 04 сентябрдаги 24/35-сонли йиғилиш баённомасига асосан, 
биринчи илмий янгилик: сунъий интеллект асосидаги компьютер спектал овоз таҳлили овоз бурмаларининг физик хусусиятларини тавсифловчи кўрсаткичларни- овоз ҳосил қилиш кучи, фойдали ва фойдасиз шовқинлар каби омиллар овоз барқарорлигини аниқлаш билан бирга унинг функционал ва органик патологияни дифференсиаллаш имконини бергани аниқланган. Илмий янгиликнинг амалиётга жорий қилиниши: Бухоро вилоят болалар кўп тармоқли тиббиёт марказининг 15.01.2024 йилдаги 7 - сон буйруғи ҳамда Самарқанд вилоят болалар кўп тармоқли тиббиёт марказининг 23.01.2024 йилдаги 14 - I - сон буйруғи билан амалиётига жорий этилган. Илмий янгиликнинг ижтимоий самарадорлиги қуйидагилардан иборат: сунъий интеллект асосидаги спектрал таҳлил дисфония этиологиясини функционал ва органик компонентлар бўйича объектив дифференциал баҳолаш, овоз сифати кўрсаткичларини рақамли форматда аниқлаш ҳамда клиник қарор қабул қилишдаги субъективликни камайтириш имконини берди. Мазкур ёндашув реабилитацияни индивидуаллаштиришга, узоқ давом этувчи дисфония ва такрорланувчи ҳолатларнинг олдини олишга хизмат қилади. Илмий янгиликнинг иқтисодий самарадорлиги қуйидагилардан иборат: стандарт (дифференсирланмаган) ёндашувда беморларда кўп ҳолларда морфологик - функционал омиллар аниқ ажратилмагани сабаб КТ + эндоскопияга қўшимча равишда видеоларингостробоскопия ҳам тайинланади ва такрорий мурожаатлар кузатилади. Шу сабаб харажатлар 1115000 сўмни ташкил этади: 2 марта маслаҳат - 400000 сўм, ҳиқилдоқ КТ - 400000 сўм, фиброларингоскопия - 165000 сўм, видеоларингостробоскопия - 150000 сўм. Таклиф этилаётган мақсадли ёндашувда (харажатлар 515000 сўмни ташкил этади: 1 марта маслаҳат - 200000 сўм, 1 марта фиброларингоскопия - 165000 сўм, 1 марта видеоларингостробоскопия - 150000 сўм. Натижада тежам 600000 сўмни ташкил этиб, ҳар бир сарфланган 515000 сўмга 600000 сўм иқтисодий фойда тўғри келади (яъни 1,17 марта). Хулоса: ҳиқилдоқ операциясидан кейинги дисфонияда структур ва функционал омилларни комплекс баҳолаш эрта ва мақсадли реабилитация тактикасини таъминлайди, такрорий мурожаатлар ҳамда асоссиз текширувларни камайтиради. Натижада ҳар бир бемор ҳисобидан камида 600000 сўм маблағ тежалади; 
иккинчи илмий янгилик: болаларда ҳиқилдоқда ўтказилган жарроҳлик аралашувлари сабабли дисфония ривожланишини белгиловчи етакчи омиллар шиллиқ қават, мушак қатлами, тоғай каркасидаги чандиқли трансформатсиялар каби структуравий ўзгаришлар ва овоз бойламлари тебранишлари амплитудаси хамда частотасининг дискоординатсияси аниқланган. Илмий янгиликнинг амалиётга жорий қилиниши: Бухоро вилоят болалар кўп тармоқли тиббиёт марказининг 15.01.2024 йилдаги 7 - сон буйруғи ҳамда Самарқанд вилоят болалар кўп тармоқли тиббиёт марказининг 23.01.2024 йилдаги 14 - I - сон буйруғи билан амалиётига жорий этилган. Илмий янгиликнинг ижтимоий самарадорлиги қуйидагилардан иборат: ҳиқилдоқ операцияларидан кейин дисфония ривожланишида структуравий ва вибрацион бузилишларнинг етакчи ўрни аниқлангани болаларда хавф гуруҳини эрта ажратиш, узоқ давом этувчи овоз бузилишларини олдиндан башорат қилиш ҳамда кузатув ва реабилитация чораларини индивидуаллаштириш имконини берди. Илмий янгиликнинг иқтисодий самарадорлиги қуйидагилардан иборат: КТни ўз ичига олган тадқиқот учун умумий харажатлар 600000 сўмни ташкил этди (хусусий клиникада ҳар бир маслаҳат 200000 сўм ва ҳиқилдоқ КТ 400000 сўм). Таклиф этилган мақсадли ёндашувда бемор VHI шкаласи бўйича текширилди, ҳосил бўлиш хавфи бўлганда эгилувчан фиброларингоскопия - 165000 (мутахассис маслаҳати билан эндоскопия нархи), бу харажатларни камайтириш имконини беради, бунда ИС - 0,71 ни ташкил этди. Хулоса: ўз вақтида ташхис қўйиш асоратлар сонини камайтиради ва операциялар муваффақиятини оширади ҳамда ҳар бир бемор учун 435000 сўм миқдорида маблағни тежайди;
учинчи илмий янгилик: ҳиқилдоқдаги операциялардан кейинги дисфонияларда овоз бузилишларининг мезонлари сифатида дисфония даражаси кўрсаткичлари (ROC АУC=0,85), Jitter ва Shimmer параметрлари (ROC АУC=0,83 ва 0,77), спектрал овоз таҳлили кўрсаткичлари - энтропия, зеро ва энергия (ROC АУC=0,77, 0,82 ва 0,71) юқори диагностик аҳамиятга эга экани исботланган. Илмий янгиликнинг амалиётга жорий қилиниши: Бухоро вилоят болалар кўп тармоқли тиббиёт марказининг 15.01.2024 йилдаги 7 - сон буйруғига асосан ҳамда Самарқанд вилоят болалар кўп тармоқли тиббиёт марказининг 23.01.2024 йилдаги 14 - I - сон буйруғига асосан амалиётига жорий этилган. Илмий янгиликнинг ижтимоий самарадорлиги қуйидагилардан иборат: операциядан кейинги дисфония мониторингида диагностик ва прогностик қиймати юқори бўлган параметрлар тўплами (дисфония даражаси, Jitter, Shimmer, энтропия, зеро ва энергия) ажратиб берилгани овоз функциясини баҳолашни стандартлаштиради, динамик кузатув ва реабилитация самарадорлигини объектив назорат қилиш имконини оширади. Илмий янгиликнинг иқтисодий самарадорлиги қуйидагилардан иборат: прогностик қиймати паст мезонлар ҳисобига такрорий текширувлар кўпайганда харажатлар 1130000 сўмгача етади (2 марта маслаҳат - 400000 сўм, 2 марта фиброларингоскопия - 330000 сўм, ҳиқилдоқ КТ - 400000 сўм). Таклиф этилаётган мезонлар асосида мақсадли баҳолашда харажатлар 365000 сўмни ташкил этади (1 марта маслаҳат - 200000 сўм, 1 марта фиброларингоскопия - 165000 сўм). Натижада тежам 765000 сўм бўлиб, ҳар бир сарфланган 365000 сўмга 765000 сўм иқтисодий фойда тўғри келади (яъни 2,10 марта). Бунда ИС = 0,68. Хулоса: Jitter/Shimmer ва спектрал параметрларга асосланган баҳолаш операциядан кейинги дисфонияда овоз ҳолатини прогноз қилиш ва мониторингни объективлаштириш имконини беради, самарасиз тактик қарорлар улушини камайтиради. Ушбу ёндашув ҳар бир бемор учун ўртача 765000 сўм иқтисодий тежамни таъминлайди (ИС = 0,68), реабилитация режасини аниқлашда ишончли мезонлар яратади;
тўртинчи илмий янгилик: спектрал компьютер овоз таҳлили акустик овоз таҳлили билан биргаликда овозни текширишнинг объектив ва информатив усули экани ҳамда беморларни олиб бориш тактикаси хусусиятларини аниқлаш имконини бериши аниқланган. Илмий янгиликнинг амалиётга жорий қилиниши: Бухоро вилоят болалар кўп тармоқли тиббиёт марказининг 15.01.2024 йилдаги 7 - сон буйруғи ҳамда Самарқанд вилоят болалар кўп тармоқли тиббиёт марказининг 23.01.2024 йилдаги 14 - I - сон буйруғи билан амалиётига жорий этилган. Илмий янгиликнинг ижтимоий самарадорлиги қуйидагилардан иборат: овознинг спектрал компьютерли таҳлилини акустик таҳлил билан қўллаш овоз сифатини субъектив тавсифдан объектив рақамли моделга ўтказиб, касаллик динамикасини аниқроқ баҳолаш, болаларда эрта диагностика ва индивидуал кузатув ҳамда реабилитация тактикасини кучайтириш имконини берди. Илмий янгиликнинг иқтисодий самарадорлиги қуйидагилардан иборат: объектив мониторинг етарли бўлмаганда такрорий мурожаатлар ва текширувлар ҳисобига харажатлар 1330000 сўмни ташкил этади (3 марта маслаҳат - 600000 сўм, 2 марта фиброларингоскопия - 330000 сўм, ҳиқилдоқ КТ - 400000 сўм). Таклиф этилаётган усул қўлланилганда харажатлар 365000 сўмга тушади (1 марта маслаҳат 200000 сўм, 1 марта фиброларингоскопия 165000 сўм). Натижада тежам 965000 сўм бўлиб, ҳар бир сарфланган 365000 сўмга 965000 сўм иқтисодий фойда тўғри келади (яъни 2,64 марта). Бунда ИС = 0,73. Хулоса: овознинг спектрал компьютерли таҳлилини акустик таҳлил билан уйғун қўллаш дисфония диагностикаси ва динамик кузатувнинг информативлигини сезиларли оширади, клиник қарор қабул қилишни тезлаштиради. Бу эса такрорий қиммат текширувлар ва ортиқча визитлар эҳтиёжини қисқартириб, ҳар бир бемор ҳисобидан камида 965000 сўм маблағ тежалишини таъминлайди.