Сафарова Эъзозхон Рамазон қизининг
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон
I. Умумий маълумотлар. Диссертасия мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган тармоғи номи): «Айрим д-металлар билан комплекс ҳосил қилувчи бифунксионал таркибли ионитлар синтези ва уларни сорбсияга тадқиқ қилиш», 02.00.01 – Ноорганик кимё (кимё фанлари).
Диссертасия мавзуси рўйхатга олинган рақам: В2025.4.PhD/К1063.
Илмий раҳбар: Эшқурбонов Фурқат Бозорович, кимё фанлари доктори, профессор.
Диссертасия бажарилган муассаса номи: Термиз давлат муҳандислик ва агротехнологиялар университети.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Термиз давлат университети, DSc.03/2025.27.12.К/Т.12.05.
Расмий оппонентлар: Муқумова Гулвар Жумаевна, кимё фанлари доктори, доцент; Нуралиева Гўзал Абдуҳамидовна, кимё фанлари номзоди, доцент.
Етакчи ташкилот: Самарқанд давлат университети.
Диссертасия йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади: айрим д-металларнинг таркибида азот, кислород ва олтингугурт бўлган комплекс ҳосил қилувчи бифунксионал полимер лигандлар билан сорбсия усули ёрдамида олинган комплекс бирикмаларининг таркиби, тузилиши ва хоссаларини аниқлашдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
азот, кислород ва олтингугуртни ўз ичига олган комплекслар ҳосил қилувчи янги бифунксионал полимер лигандлар - поли-2,4,6-три-Н'-карбамидил-метиламино-1,3,5-триазин-Н''-ил (Л1); поли-2,4,6- три-Н'-тиокарбамидил-метиламино-1,3,5-триазин-Н''-ил (Л2); поли-2,4,6-трикарбамид-Н'-ил-2-гидроксипропил-амино-1,3,5-триазин-Н''-ил (Л3) ва поли-2,4,6-тритиокарбамид-Н'-ил-2-гидроксипропиламино-1,3,5-триазин-Н''-ил (Л4) синтез қилиб олинган;
синтез қилиб олинган кўп дентатли полимер лиганд молекулаларининг электрон тузилиши зичлик функсионал назарияси (ДФТ, Б3ЛЙП, 6-311++Г(2д,п) ёрдамида квант-кимёвий ҳисобланган ва улардаги координацион боғланишнинг асосий локаллашув марказлари аниқланган;
синтез қилинган полимер лигандларнинг Cу (ИИ), Зн (ИИ), Cд (ИИ), Аг (И) ионлари учун статик алмашинув сиғимлари аниқланган ва ушбу метал ионларининг сорбсия қатори тузилган;
Cу (ИИ), Зн (ИИ), Cд (ИИ) ва Аг (И) ионлари синтез қилинган полимер лигандлар билан олинган хелат туридаги 16та комплекс бирикмаларининг таркиби ва тузилиши замонавий физик-кимёвий таҳлил усуллари ёрдамида аниқланган;
олинган комплекс бирикмаларнинг сувли муҳитдаги барқарорлик доимийликлари лигандлар бўйича Л1Л3Л2Л4 қаторида, металл иони бўйича Зн(ИИ)Cд(ИИ)Cу(ИИ)Аг(И) тартибида ортиб бориши исботланган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Комплекс ҳосил қилувчи ионитлар синтез қилиш усули ва сорбсияда қўлланилиши бўйича олинган илмий натижалар асосида:
комплекс ҳосил қилувчи ионитлар «Хандиза» кон бошқармаси бойитиш фабрикаси лабораториясида синовдан ўтказилган ва саноат оқава сувларини тозалаш ҳамда юмшатиш учун жорий этилган («Олмалиқ КМК» АЖнинг 2025-йил 24-октябрдаги 10-25/01-01425-сонли маълумотномаси). Натижада, таркибида азот, кислород ва олтингугурт бўлган комплекс ҳосил қилувчи бифунксионал ионитлар асосида олинган ионитлар оқава сувларни оғир металлардан рухсат этилган консентрациясининг ўндан бир улушигача самарали тозалашга имкон берган;
янги синтез қилинган комплекс ҳосил қилувчи ионитлар ёрдамида камёб металларни ажратиш учун ишлаб чиқилган усул «Олмалиқ КМК» АЖ корхонасида амалиётга жорий этилган. («Олмалиқ КМК» АЖнинг 2025-йил 24-октябрдаги 10-25/01-01425-сонли маълумотномаси). Натижада, кўп компонентли эритмалардан қимматбаҳо металларни ажратиш имконини берган.