Халмуратов Батир Халбай ули
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон

I. Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган тармоғи номи): “Иқлим ўзгариши шароитида Оролбўйи ҳудудида қум-чанг бўронларининг давомийлигини башоратлаш”, 11.00.05 – Атроф-муҳитни муҳофаза қилиш ва табиий ресурслардан оқилона фойдаланиш ихтисослиги (техника фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: В2025.3.PhD/Gr414.
Илмий раҳбар: Пулатов Бахтиёр Алимович, техника фанлари доктори, профессор.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Атроф-муҳит ва табиатни муҳофаза қилиш технологиялари илмий-тадқиқот институти.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса (муассасалар) номи, ИК рақами: Атроф муҳит ва табиатни муҳофаза қилиш технологиялари илмий-тадқиқот институти ҳузуридаги илмий даражалар берувчи PhD. 18/2025.27.12.Т.01.01. рақамли илмий кенгаш.
Расмий оппонентлар: Шарипов Шавкат Мухамажанович, география фанлари доктори, профессор, Ғаффоров Ҳусен Ширинович, техника фанлари фалсафа доктори,катта илмий ходим.
Етакчи ташкилот: Ўзбекистон Республикаси Фанлар Академияси Қорақалпоғистон бўлими Қорақалпоқ табиий фанлар илмий тадқиқот институти. Диссертация йўналиши. Техника йўналиши. Назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади Оролбўйи ҳудудида қум-чанг бўронларининг шаклланиши ва давомийлигини уларнинг ривожланишида ҳал қилувчи аҳамиятга эга бўлган асосий метеорологик омиллар билан боғлиқ ҳолда аниқлаш, замонавий статистик ва сунъий интеллектга асосланган ёндашувлар ёрдамида олдиндан прогнозлаш ҳамда олинган натижаларни экологик мониторинг ва эрта огоҳлантириш тизимларида қўллашдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
Оролбўйи ҳудудида қум-чанг бўронларини қисқа муддатли прогнозлашда метеорологик маълумотларни статистик таҳлил қилиш, қайта ишлаш ва реал вақтга яқин шароитда оператив узатишларни инобатга олиб тўлиқ автоматлаштирилган консептуал модели ишлаб чиқилган;
Қум-чанг бўронларининг юзага келиш шароитларини аниқлашда максимал шамол тезлиги, ўртача ҳаво ҳарорати, минимал нисбий намлик ва ПCА орқали асосий компонентлари ва статистик ҳамда машинавий моделларни интеграциялаш орқали ҳисоблаш усули ишлаб чиқилган;
Оролбўйи ҳудудида қум-чанг бўронларини прогнозлаш учун САРИМА ва ХГБоост моделларини интеграциялаш орқали тест сегментида ЭCЕ 0,078 дан 0,028 гача, оут-оф-тиме сегментида 0,092 дан 0,034 гача камайиши ҳисобига гибрид прогноз модели ишлаб чиқилиб, модел прогнози аниқлиги 78,8–93 % ошганлиги исботланган;
Оролбўйи ҳудуди шароитида қум-чанг бўронлари ҳодисасини 7 кун олдиндан қисқа муддатли башорат қилиш имконини берувчи, илмий асосланган ва фойдаланувчилар учун мўлжалланган автоматлаштирилган (@Батир_дусцторм_орол_бот) ахборот-дастурий тизим ишлаб чиқилган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Қум–чанг бўронларини башоратлаш бўйича олинган илмий-амалий натижалар асосида:
Оролбўйи ҳудуди учун ишлаб чиқилган қум-чанг бўронларини қисқа муддатли прогнозлашнинг тўлиқ автоматлаштирилган консептуал модели реал вақтга яқин шароитда маълумотларни оператив узатиш имкониятларини инобатга олган ҳолда амалиётга жорий этилган (Қорақалпоғистон Республикаси Экология, атроф-муҳитни муҳофаза қилиш ва иқлим ўзгариши вазирлиги 2025-йил 21-августдаги 02/08-182-2709-сон маълумотномаси). Натижада Оролбўйи ҳудудида қум-чанг бўронларини олдиндан аниқлаш ва қисқа муддатли прогнозлашнинг аниқлиги ҳамда тезкорлиги оширилган;
Оролбўйи ҳудуди учун қум-чанг бўронлари прогнозининг аниқлигини ошириш мақсадида ишлаб чиқилган, максимал шамол тезлиги, ўртача ҳаво ҳарорати, минимал нисбий намлик кўрсаткичлари ҳамда ПCА орқали аниқланган асосий компонентлар асосида статистик ва машинавий моделларни интеграциялашга йўналтирилган ҳисоблаш усули амалиётга жорий этилган. Мазкур усул Қорақалпоғистон Республикаси Экология, атроф-муҳитни муҳофаза қилиш ва иқлим ўзгариши вазирлигининг шимолий туманлари — Қўнғирот ва Мўйноқ бўлимлари фаолиятига татбиқ қилинган (2025-йил 21-августдаги 02/08-182-2709-сон маълумотнома). Натижада ҳудудда қум-чанг бўронларини олдиндан прогнозлашнинг аниқлиги оширилиб, соҳа мутахассислари учун тезкор ва ишончли прогнозлаш тизимидан кенг миқёсда фойдаланиш имконияти яратилган;
Оролбўйи ҳудудида қум-чанг бўронларини прогнозлаш учун ишлаб чиқилган САРИМА модели ва ХГБоост модели интеграциясига асосланган гибрид прогноз модели амалиётга жорий этилган. Мазкур модел Қорақалпоғистон Республикаси Экология, атроф-муҳитни муҳофаза қилиш ва иқлим ўзгариши вазирлиги тизимида қўлланилмоқда (2025-йил 21-августдаги 02/08-182-2709-сон маълумотнома). Натижада модел прогнозлаш аниқлиги 78,8–93 % гача ошганлиги қум-чанг бўронларини олдиндан аниқлаш, уларнинг хавф даражасини ишончли баҳолаш ҳамда бошқарув қарорларини қабул қилиш самарадорлигини сезиларли даражада ошириш имконияти яратилган.
Оролбўйи ҳудуди шароитида қум-чанг бўронлари ҳодисасини 7 кун олдиндан қисқа муддатли башорат қилиш имконини берувчи, фойдаланувчилар учун мўлжалланган автоматлаштирилган ахборот-дастурий тизим — @Батир_дусцторм_орол_бот номли телеграмбот тизими амалиётга жорий этилган. Мазкур тизим Қорақалпоғистон Республикаси Экология, атроф-муҳитни муҳофаза қилиш ва иқлим ўзгариши вазирлиги тизимида қўлланилмоқда (2025-йил 21-августдаги 02/08-182-2709-сон маълумотномаси). Натижада қум-чанг бўронларини 7 кун олдиндан прогнозлаш, аҳолига ҳамда соҳа мутахассисларига тезкор ва ишончли ахборот етказиш, шунингдек, фавқулодда вазиятларнинг олдини олишга қаратилган бошқарув чораларини ўз вақтида кўриш имконияти яратилган.