Турдимуродов Сирожиддин Эшқобиловичнинг филология фанлари доктори (DSc) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон

I.Умумий маълумотлар. 
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): “Эвфемик градуонимия ва унинг лексикографик талқини” 10.00.01 - Ўзбек тили. 
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: B2022.4.DSc/ Fil474 
Илмий раҳбар: Менглиев Бахтиёр Ражабович, филология фанлари доктори, профессор. 
Диссертация бажарилган муассаса номи: Термиз давлат университети. 
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи.
ИК рақами: Қарши давлат университети, DSc.03/2025.27.12.Fil.11.05
Расмий оппонентлар: филология фанлари доктори, профессор, Хўжамурод Жабборов, филология фанлари доктори, профессор, Йўлдошева Нилуфар Эргашевна ва филология фанлари доктори, профессор, Абдиев Муродқосим Болбекович. 
Етакчи ташкилот: Бухоро давлат университети
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик. 
II. Тадқиқотнинг мақсади: эвфемик бирликларнининг бошқа  градуонимик қаторлардан фарқли хусусиятлари, даражаланиш мезонларини ишлаб чиқиш, ҳамда ўзбек тилининг изоҳли ва ўқув луғатларида берилиш кўламини такомиллаштиришдан иборат.
III.Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
тизимли-структуравий ёндашув, семантик майдон назарияси ва иерархик моделлаш усуллари асосида ўзбек тилида эвфемик градуоним бирликларнинг лексик-семантик майдонларга дифференциал таснифи ҳамда иерархик структуралаштирилган таҳлили амалга оширилиб, натижада эвфемик лексемаларнинг юқори бадиийлик даражасида қўлланиши, улар орасидаги маъно кенгайиш жараёнлари, эвфемик ҳаракатни ифодалашдаги иерархик муносабатлар, ижобийлик коннотациясининг ортиб бориш динамикаси, эвфемик ҳаракатнинг жиддийлик даражаси ҳамда маданийлик кўрсаткичининг кучайиб бориши каби даражаланиш омиллари илмий жиҳатдан асослаб берилган; 
функционал-синтактик таҳлил, дискурсив-прагматик ёндашув ва контекстуал интерпретация методлари асосида эвфемик бирликларнинг сўз, сўз бирикмаси, мақол, гап ва матн шаклларидаги ифодаланиш турлари ҳамда уларнинг структур-семантик хусусиятлари аниқланиб, севмоқ, ўпмоқ, зўрламоқ, ароқ ичмоқ, касаллик ва касал бўлмоқ, пул ва пора олмоқ, кўр, ўғирлик, қарилик, ўлмоқ ва кўммоқ каби тематик майдонларда эвфемизмларнинг юзага келиш механизмлари ва коммуникатив вазифалари комплекс тарзда очиб берилган;
лексикографик моделлаштириш, системали таснифлаш ва градуонимик ёндашув тамойиллари асосида “ўзбек тили эвфемалари ўқув луғати”ни тузишнинг инновацион консепсияси ишлаб чиқилиб, унда эвфемик характердаги сўзлар ва уларнинг маънодош қаторлари даражаланиш тизими билан интеграциялашган ҳолда берилиши, изоҳли луғатлардаги маънодош бирликларнинг семантик кўламини кенгайтириш, айнанлик ва фарқлилик белгиларини чуқурлаштирилган изоҳлар орқали аниқлаштириш, шунингдек, камида учта компонентдан иборат градуонимик қаторларни белгилашда грд. (градуоним) ва држ. (даражаланиш) каби шартли қисқартмалардан фойдаланишнинг илмий-методик асослари ишлаб чиқилган;
когнитив-семантик таҳлил, оппозицион таҳлил ва корпус лингвистикаси методлари асосида эвфемик даражаланиш тилнинг семантик тизими шаклланишининг муҳим асоси сифатида талқин этилиб, унинг денотатив ва коннотатив маъно йўналишларида лексик, фразеологик ҳамда лексик-фразеологик даражаларда намоён бўлиши, луғат сатҳида периватив ва эквиполент оппозициялар ўртасидаги семантик боғланишларни таъминловчи ҳодиса эканлиги далилланиб, ушбу жараённинг лингвистик корпусларни бойитишдаги илмий аҳамияти асослаб берилган;
амалий-лингвистик ёндашув, дидактик принциплар ва маданий-прагматик таҳлил методлари асосида “ўзбек тили эвфемалари ўқув луғати”ни яратиш жараёнида унинг илмий-амалий эҳтиёжларга мослиги, таълимийлик, миллийлик, нутқий маданият, одоб-ахлоқ, ўзаро ҳурмат ва хушмуомалалик тамойилларига уйғун ҳолда ишлаб чиқилиши асосланиб, мазкур луғатнинг лингвистик тадқиқотларда янги градуонимик ва семантик ёндашувларни ривожлантириш ҳамда такомиллаштиришга хизмат қилиши илмий жиҳатдан исботлаб берилган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши.  
тизимли-структуравий ёндашув, семантик майдон назарияси ва иерархик моделлаш усуллари асосида ўзбек тилида эвфемик градуоним бирликларнинг лексик-семантик майдонларга дифферренсиал таснифлаш, иерархик структурлаштириш асосидаги таҳлиллар натижасида эвфемик лексеманинг юқори бадиийликда қўлланишига кўра, эвфемик лексемалараро маънонинг кенгайишига кўра, эвфемик ҳаракатни ифодалашдаги иерархик муносабатига кўра,  эвфемаларда ижобийлик бўёғининг ортиб боришига кўра, эвфемик ҳаракатнинг жиддий тус олиш даражасига кўра, эвфемизмларнинг юқори маданийлик билан қўлланилиш белгисининг ортиб боришига кўра каби даражаланиш омиллари илмий асосланганига оид хулосалардан ЎзРФА ҚҚБ Қорақалпоқ гуманитар фанлар илмий-тадқиқот институтининг 2021-2023-йилларда бажарилган “Қорақалпоқ фолклорида оламнинг этнолингвистик тасвири” мавзусидаги фундаментал тадқиқот лойиҳасини бажаришда фойдаланилган. (ЎзРФА ҚҚБ Қорақалпоқ гуманитрар фанлар илмий тадқиқот институтининг 2025-йил 12-ноябрдаги 647/1-сонли маълумотномаси). Натижада лойиҳа материалларининг эвфемик градуоним бирликлар воситасида асосланганлик даражасини ошириш имконини берган;
функционал-синтактик таҳлил, дискурсив-прагматик ёндашув ва контекстуал интерпретация методлари асосида эвфемик сўз, сўз бирикмаси ва мақол шаклидаги, шунингдек гап ва матн шаклидаги ифодаларнинг функсионал ва структур турлари ва синтактик хусусиятлари аниқланиб, севмоқ, ўпмоқ, зўрламоқ, ароқ ичмоқ, касаллик ва касал бўлмоқ, пул ва пора олмоқ, кўр, ўғирлик, қарилик, ўлмоқ ва кўммоқ каби мавзуларда яратилиши очиб берилганлигига доир хулосалардан ПЗ-2020042022 “Туркий тилларнинг лингводидактик электрон платформасини яратиш” амалий грант лойиҳасида фойдаланилган. (Алишер Навоий номидаги Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университетининг 2024-йил 20-декабрдаги 04/1-4211-сонли маълумотномаси). Натижада туркий тилларнинг лингводидактик электрон платформаси эвфемик бирликлар билан мазмунан бойиган;
лексикографик моделлаштириш, системали таснифлаш ва градуонимик ёндашув тамойиллари асосида эвфемик даражаланиш тил семантик системасининг шаклланиш асоси, шунингдек, денотатив, коннотатив маънолар йўналишида лексик, фразеологик, лексик-фразеологик кўламларда воқе бўлиб, луғат сатҳидаги периватив ва эквиполент оппозициайларнинг боғланишларини таъминловчи семантик ҳодиса, корпус лингвистикасини бойитишига оид хулосалардан АМ-Ф3-201908172 “Ўзбек тилининг таълимий корпусини яратиш” мавзусидаги амалий грант лойиҳасида фойдаланилган. (Алишер Навоий номидаги Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университетининг 2024-йил 17-декабрдаги 04/1-4170-сонли маълумотномаси). Натижада ўзбек тилининг таълимий корпусини яратишда уни “Ўзбек тили эвфемалари ўқув луғати” (даражаланиш муносабати асосида) бевосита хизмат қилиши исботланган;
когнитив-семантик таҳлил, оппозицион таҳлил ва корпус лингвистикаси методлари асосида “Ўзбек тили эвфемалари ўқув луғати”ни тайёрлаш жараёнида тадқиқот натижалари асосида семантик хусусиятлар орқали тузилмалар такомиллаштирилди. Луғат илмий ва амалий эҳтиёжларга мос равишда ишлаб чиқилиб, лингвистик изланишларга янгича ёндашувларни тақдим этди. Тадқиқот ишидаги мисол ва таҳлиллар аниқ таҳлиллар асосида очиб берилган. Шунингдек, ушбу дастурларда амалий тилшунослик соҳа мутахассисликлар учун эвфемик градуоним бирликлардан фойдаланишнинг амалий аҳамияти, уларнинг луғатлардаги ўрни масалалари муҳокама қилинган хулосалардан “Портрет” ва “Минбар” номли илмий-маърифий кўрсатувларида фойдаланилган (Ўзбекистон миллий телерадиокомпанияси “Маҳалла” телерадиоканалининг 2024-йил 25-декабрдаги 02-15-766-сонли маълумотномаси).  Натижада ушбу телекўрсатувлар учун тайёрланган материаллар ва унинг мазмуни илмий жиҳатдан мукаммаллашган.