Жолимбетова Равия Мажит қизининг
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон
I. Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): “Қорақалпоғистонда ғўзанинг коллекцион навлари асосида ўртача шўрланган тупроқ шароитига бардошли ашёлар яратиш”, 06.01.05 – Селекция ва уруғчилик (Қишлоқ хўжалиги фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: B2025.2.PhD/Qx1666
Илмий раҳбар: Айтжанов Бахıтжан Узакбаевич, қишлоқ хўжалиги фанлари доктори, катта илмий ходим.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Қорақалпоғистон қишлоқ хўжалиги ва агротехнологиялар институти.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Қорақалпоғистон қишлоқ хўжалиги ва агротехнологиялар институти, PhD.08/2025.27.12.Qx.10.01.
Расмий оппонентлар: Хожамбергенов Насим Маменович, қишлоқ хўжалиги фанлари доктори, катта илмий ходим; Абдумаликов Улуғбек Зиёдилла ўғли, қишлоқ хўжалиги фанлари бўйича фалсафа доктори, доцент.
Етакчи ташкилот: Тошкент давлат аграр университети.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади Қорақалпоғистоннинг ўртача шўрланган тупроқ-иқлим шароитида ПСУЕАИТИ ғўза коллекциясида мавжуд бўлган Хитой, Африка, Австралия, Ҳиндистон, Покистон ва АҚШ давлатларидан келтирилган коллекцион нав, намуналарни маҳаллий навлар билан дурагайлаш асосида тезпишар, маҳсулдор ҳамда толаси ИВ типга мансуб бўлган бошланғич ашёлар яратиш ва амалий селекция учун тавсия этишдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
биринчи маротаба Қорақалпоғистоннинг ўртача шўрланган тупроқ-иқлим шароитида ПСУЕАИТИ ғўза коллекциясида мавжуд бўлган Г.ҳирсутум Л. турига мансуб Хитой, Африка, Австралия, Ҳиндистон, Покистон, АҚШ нав, намуналари ва маҳаллий навлар иштирокида олинган дурагайларни асосий қимматли хўжалик белгилари бўйича баҳоланган;
хорижий нав, намуналар иштирокида олинган дурагайларни Қорақалпоғистоннинг ўртача шўрланган тупроқ-иқлим шароитида бардошли авлодлари аниқланиб, Ф1 дурагайларда оилалар бўйича Ф2 дурагай авлодларда якка танловлар бўйича ажратиб олинган;
Қорақалпоғистоннинг ўртача шўрланган тупроқ-иқлим шароити ерларда эколо-географик узоқ нав, намуналар ва маҳаллий навлар иштирокида олинган Ф1-Ф2-Ф3 авлодларда асосий хўжалик белгиларининг ирсийланиши ўзгарувчанлиги математик таҳлил қилиниб, вилт касаллигига бардошли янги шакллар ажратиб олинган;
эколо-географик узоқ, яъни Хитой, Африка, Австралия, Ҳиндистон, Покистон, АҚШ нав, намуналари ва маҳаллий навлар иштирокида олинган дурагайларнинг қимматли хўжалик белгиларини юқори кўрсаткичларини бир генотипда жипслаш ва олинган селексион ашёларни тезпишарлик ва вилт билан зарарланишини бошқа айрим қимматли хўжалик белгилари билан коррелацион боғланиши аниқланган;
хорижий нав, намуналар иштирокида олинган дурагайлардан Қорақалпоғистоннинг ўртача шўрланган тупроқ-иқлим шароитида тезпишар, маҳсулдор, тола чиқими ва сифати юқори бўлган янги ажратиб олинган оилалар бошланғич ашё сифатида тавсия этилган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Қорақалпоғистоннинг ўртача шўрланган тупроқ-иқлим шароитида ғўза коллекциясида мавжуд бўлган эколо-географик узоқ, яъни Хитой, Африка, Австралия, Ҳиндистон, Покистон ва АҚШ давлатларидан келтирилган коллекцион нав, намуналарни маҳаллий навлар билан дурагайлаш асосида тезпишар, маҳсулдор ҳамда толаси ИВ типга мансуб бўлган янги селексион ашё яратишдаги аҳамияти бўйича олинган натижалар асосида:
Тадқиқотларда эколо-географик узоқ бўлган нав, намуналари, маҳаллий навлар ва Ф3 дурагай оилалари ҳамда андоза С-4727 навидан олинган намуналарда толанинг ип йигирувчанлик коеффициенти СCИ, микронейр Миc, тола узунлиги (дюйм), солиштирма нисбий узулиш кучи Стр (г/тех) ва тола бирхиллиги УИ (%) каби кўрсаткичи сифат кўрсаткичи таҳлил қилинган (Қорақалпоғистон Республикаси Қишлоқ хўжалиги вазирлигининг 2025-йил 8-июл 02/017-2274-сонли маълумотномаси). Натижада тола сифат кўрсаткичлари бўйича микронейри 4,3-4,5, тола узунлиги 1,19 дюйм ва ундан юқори толаси ИВ типга мансуб, янги оилалар ажратиб олинган ҳамда тезпишар, маҳсулдор, Қорақалпоғистоннинг ўртача шўрланган тупроқ-иқлим шароитида мос бўлган ўсимликлар танлаб олинган;
Ғўзани хорижий давлатларидан келтирилган коллекцион нав, намуналарни маҳаллий навлар билан дурагайлаш Қорақалпоғистонни ўртача шўрланган тупроқ-иқлим шароитида олинган Ф3 оилаларида тезпишарлик белгиси кўсаклар йириклиги ва тола чиқими ижобий, кўсаклар сони ва маҳсулдорлиги билан салбий ҳолатда боғланганлиги ҳамда вилт билан зарарланиши бўйича тезпишарлик ва тола чиқими белгилари билан ижобий, маҳсулдорлик ва тола узунлиги белгилари билан салбий боғлиқликлар мавжудлиги маълум бўлган. Ушбу жараёнда вегетация даври ва вилт касаллиги билан нисбатан юқори ижобий боғланган оилалар ажратиб олинган (Қорақалпоғистон Республикаси Қишлоқ хўжалиги вазирлигининг 2025-йил 8-июл 02/017-2274-сонли маълумотномаси). Натижада ўсимлик ўсув даври ва вилт билан зарарланиши билан бошқа қимматли-хўжалик белгилари ижобий томонга ўзгариши исботланган;
Қимматли хўжалик белгилари бўйича селексион танловлар асосида ажратиб олинган дурагайларидан Ф3 (Хитой. 06058 х КК-3535) комбинацияси ва Ф3 (АҚШ. 011571хСултон) комбинацияларини 4 та оилаларининг тезпишарлиги, бир туп ўсимлик маҳсулдорлиги, тола чиқими, тола индекси ва тола узунлиги бўйича андоза С-4727 навидан юқори бўлганлиги ҳамда ушбу оилаларни бошланғич ашёлар сифатида тавсия этилган. Мазкур янги оилалар Қорақалпоғистон деҳқончилик институтнинг тажриба хўжалигида 1,3 гектар майдонда кўпайтирилган (Қорақалпоғистон Республикаси Қишлоқ хўжалиги вазирлигининг 2025-йил 8-июл 02/017-2274-сонли маълумотномаси). Натижада Ф3 (Хитой. 06058 х КК-3535) комбинациясини 4 та оилаларида тезпишарлиги 109 кундан, 113 кунгача, бир туп ўсимлик маҳсулдорлиги 88,4 граммдан, 92,6 граммгача, тола чиқими 38,5 фоиздан, 40,2 фоизгача, тола индекси 7,8 граммдан, 8,1 граммгача ва тола узунлиги 1,16 дюймдан, 1,19 дюймгача ҳамда Ф3 (АҚШ. 011571хСултон) комбинациясини 4 та оилаларни вегетация даври 110-113 кун, бир туп ўсимлик маҳсулдорлиги 82,7-98,4 грамм, тола чиқими 38,8-40,0 фоиз, тола индекси 7,8-8,3 грамм ва тола узунлиги 1,17-1,22 дюйм бўлган.
