Хикматов Жамшид Бахтиёр ўғлининг
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон

I. Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): “Соянинг ўсиши, ривожланиши ва ҳосилдорлигига ўғитлар қўллаш усуллари ва меъёрларининг таъсири (Тошкент вилоятининг ўтлоқи-ботқоқ тупроқлари шароитида)”, 06.01.08 - Ўсимликшунослик (Қишлоқ хўжалиги фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: B2024.1.PhD/Qx1333
Илмий раҳбар: Иминов Абдували Абдуманнобович, қишлоқ хўжалиги фанлари доктори, профессор.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Шоличилик илмий-тадқиқот институти.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Андижон қишлоқ хўжалиги ва агротехнологиялар институти, PhD.08/2025.27.12.Qx.03.01.
Расмий оппонентлар: Ёрматова Дилором Ёрматовна, қишлоқ хоъжалиги фанлари доктори, профессор; Махмудов Ўткир Ҳайдарович, қишлоқ хўжалиги фанлари бўйича фалсафа доктори, доцент.
Етакчи ташкилот: Дон ва дуккакли экинлар илмий-тадқиқот институти.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади Тошкент вилоятининг ўтлоқи-ботқоқ тупроқлари шароитида соянинг ўсиши, ривожланиши, ҳосилдорлиги, донининг технологик сифат кўрсаткичлари ва симбиотик фаолиятига минерал ўғитлар меъёрлари фонида суспензия қўллашнинг таъсирини аниқлашдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
Илк бор Тошкент вилоятининг ўтлоқи – ботқоқ тупроқлари шароитида соянинг “Нурафшон” навидан юқори ва сифатли дон ҳосили етиштириш учун минерал ўғитларнинг Н30 П90 К60 кг/га меъёрлари қўлланилган фонда ўсимликнинг шоналаш, гуллаш ва дуккак ҳосил қилиш даврларида Фитовак стимулятори, карбамид ўғити ва ИФО МАCРОМИХ мураккаб ўғитларини қўшиб суспензия шаклда баргдан озиқлантириш мақбул эканлиги аниқланган;
сояни парваришлашда минерал ўғитларнинг П90 К60 ва Н30 П90 К60 кг/га меъёрларига қўшимча равишда Фитовак стимулятори, карбамид ўғити ва ИФО МАCРОМИХ мураккаб ўғитларини алоҳида-алоҳида ёки биргаликда қўшиб суспензия ҳолатида қўлланилиши ўсимликнинг қуруқ масса тўплашига ижобий таъсир кўрсатиб, пишиш даврида минерал ўғитлар ҳисобига бир туп ўсимликнинг умумий қуруқ массаси 6,1 – 13,0 г га, баргдан озиқлантириш тадбирини ўтказилиши ҳисобига 1,0 – 6,7 г га юқори бўлганлиги аниқланган;
сояда минерал ўғитларнинг П90 К60 ва Н30 П90 К60 кг/га меъёрларда қўлланилиши ва қўшимча равишда баргдан озиқлантириш тадбирларини ўтказилиши ўсимликнинг пастки қисмидаги дуккакларининг жойлашиш баландлигига таъсир кўрсатиб, минерал ўғитлар ҳисобига ўғициз фонда парвариш қилинганга нисбатан пастки дуккакларнинг жойлашиш баландлиги 1,2 – 2,3 см га, Фитовак стимулятори, карбамид ўғити ва ИФО МАCРОМИХ мураккаб ўғитларини ўзларини алоҳида-алоҳида ёки биргаликда сояни баргидан озиқлантирилиши ҳисобига 0,3 – 1,1 см гача юқорироқда жойлашганлиги аниқланган;
минерал ўғитлар меъёрлари ва баргидан озиқлантиришнинг соя ўсимлиги илдизида шаклланадиган туганаклар сони ва вазнига таъсир кўсатиб, минерал ўғитлар қўлланилиши ҳисобига ўсимлик илдизидаги туганаклар сони дуккак ҳосил қилиш даврида 15,8 – 32,1 дона/ўсимлик, вазни 0,24 – 0,43 г/ўсимликка, Фитовак стимулятори, карбамид ўғити ва ИФО МАCРОМИХ мураккаб ўғитларини ўзларини алоҳида-алоҳида ёки биргаликда суспензия шаклида баргидан озиқлантирилиши ҳисобига ўсимлик илдизидаги туганаклар сони 3,7 – 11,6 дона/ўсимлик, вазни 0,05 – 0,20 г/ўсимликка юқори бўлганлиги аниқланган;
дон ҳосилдорлиги бўйича юқори кўрсаткичлар минерал ўғитларнинг Н30 П90 К60 кг/га меъёри қўлланилган фонда кузатилиб (31,7 – 40,2 с/га), Фитовак стимулятори, карбамид ўғити ва ИФО МАCРОМИХ мураккаб ўғитларини биргаликда қўшиб суспензия шаклида қўлланилган вариантларда эса 38,6 – 40,2 с/га ни ташкил этганлиги аниқланган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Тошкент вилоятининг ўтлоқи ботқоқ тупроқлари шароитида соянинг “Нурафшон” навини асосий экин сифатида етиштиришда минерал ўғитлар меъёрларига боғлиқ ҳолда баргидан озиқлантириш тадбирларини ўтказиш бўйича ўтказилган тадқиқот натижалари асосида:
соянинг “Нурафшон” навини асосий экин сифатида парваришлашда минерал ўғитлар меъёрларига боғлиқ ҳолда баргидан озиқлантириш тадбирларини ўтказиш юзасидан “Соянинг “Нурафшон” навини парваришлашда минерал ўғитлар меъёрлари ва суспензия қўллаш бўйича тавсиялар” тасдиқланган (Қишлоқ хўжалигида билим ва инновациялар миллий марказининг 2026-йил 8-январдаги №05/05-03-7-сон маълумотномаси). Ушбу тавсиянома вилоятдаги мавжуд фермер хўжаликлари ва кластерларида соя етиштириш учун қўлланма сифатида хизмат қилмоқда;
баҳорги муддатда соянинг “Нурафшон” навини парваришлашда турли минерал ўғитлар меъёрлари фонида ўсимликнинг шоналаш, гуллаш ва дуккак ҳосил қилиш даврларида Фитовак иммуностимулятори  ва ИФО МАCРОМИХ мураккаб ўғитларини ўзларини алоҳида-алоҳида ёки биргаликда суспензия шаклида баргидан озиқлантириш технологияси Ўртачирчиқ туманидаги “Жуманов Мирзахмад” фермер хўжалигининг 3,0 гектар, “Абдулла Абдухолиқ” фермер хўжалигининг 5,0 гектар майдонида амалиётга жорий этилган (Қишлоқ хўжалигида билим ва инновациялар миллий марказининг 2026-йил 8-январдаги №05/05-03-7-сон маълумотномаси). Натижада, сояни дон ҳосилдорлиги бўйича юқори кўрсаткичлар минерал ўғитларнинг Н30 П90 К60 кг/га меъёри қўлланилган фонда ўсимликнинг шоналаш даврида Фитовак иммуностимулятори 300 мл/га + ИФО МАCРОМИХ мураккаб ўғити 1,0 л/га, гуллаш ва дуккак ҳосил қилиш даврида Фитовак иммуностимулятори 400 мл/га + ИФО МАCРОМИХ мураккаб ўғитини 1,0 л/га меъёрларда баргидан суспензия шаклида қўшиб қўлланилган вариантдан олиниб, 37,6 – 39,5 с/га ни ташкил этган ҳолда баргдан озиқлантириш ўтказилмаган вариантга нисбатан 6,7 – 7,5 с/га миқдорида қўшимча дон ҳосили олишни таъминлаган ва рентабеллик даражаси назорат вариантига нисбатан 36,0 – 38,1 % га юқори бўлган;
соянинг “Нурафшон” навини парваришлашда минерал ўғитларнинг Н30 П90 К60 кг/га меъёри қўлланилган фонда ўсимликнинг шоналаш, гуллаш ва дуккак ҳосил қилиш даврларида карбамид ўғити асосида тайёрланган суспензия ва Фитовак иммуностимуляторини ўзларини алоҳида-алоҳида ёки биргаликда суспензия шаклида баргидан озиқлантириш технологияси Шоличилик илмий-тадқиқот институти Марказий тажриба участкасининг 2,5 гектар майдонида амалиётга жорий этилган (Қишлоқ хўжалигида билим ва инновациялар миллий марказининг 2026 йил 8 январдаги №05/05-03-7-сон маълумотномаси). Натижада, соянинг шоналаш даврида Фитовак иммуностимулятори 300 мл/га + карбамид ўғити 3,0 кг/га, гуллаш ва дуккак ҳосил қилиш даврида Фитовак иммуностимулятори 400 мл/га + карбамид ўғитини 5,0 кг/га меъёрларда қўшиб қўлланилган вариантдан 35,9 – 38,1 с/га миқдорида дон ҳосили олиниб, баргдан озиқлантириш ўтказилмаган вариантга нисбатан 5,1 – 6,1 с/га миқдорида қўшимча дон ҳосили олишни таъминлаган  ва рентабеллик даражаси суспензия қўлланилмаган вариантга нисбатан 31,7 – 33,7 % га юқори бўлган.