Бабасодиков Шукрулло Сайфуллоевичнинг
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон
I. Умумий маълумотлар. Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган тармоғи номи): «Таркибида микроелемент бўлган комплекс хелат ўғитларни ишлаб чиқариш технологиясини яратиш», 02.00.13 – Ноорганик моддалар ва улар асосидаги материаллар технологияси (техника фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: B2025.3.PhD/Т5827.
Илмий раҳбар: Эркаев Актам Улашевич, техника фанлари доктори, профессор.
Диссертация бажарилган муассасалар номи: Тошкент кимё-технология институти.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Навоий давлат кончилик ва технологиялар университети, DSc.31/2025.27.12.Т.01.01.
Расмий оппонентлар: Маматалиев Абдурасул Абдумаликович, техника фанлари доктори, профессор; Каипбергенов Атабек Тулепбергенович, техника фанлари доктори, профессор.
Етакчи ташкилот: Наманган давлат техника университети.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади: этилендиаминтетраацетат кислотанинг тетранатрий тузи (ЭДТА-На4) асосида микроелементларнинг хелат бирикмаларини олишнинг илмий асосланган технологиясини ишлаб чиқиш, уларнинг сувли тизимларда ҳосил бўлишининг физик-кимёвий қонуниятларини ўрганиш, шунингдек барқарор ва юқори самарали таркибида микроелемент бўлган комплексларни олишни таъминлайдиган оптимал синтез шароитлари ва параметрларини аниқлашдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
мис сулфат ва этилендиаминтетраацетат кислотанинг тетранатрий тузи (ЭДТА-На₄) дан ташкил топган CуСО₄–Cу-ЭДТА–Ҳ₂О, На₂СО₄–ЭДТА-На₄–Ҳ₂О, На₂СО₄–CуСО₄–Ҳ₂О ва ЭДТА-На₄–На₂СО₄–Ҳ₂О кўп компонентли сувли тизимларда эрувчанликнинг политермик диаграммалари қурилиб, эритмада комплекс ҳосил бўлиши ва кристалланиш жараёнлари ўртасидаги фаза мувозанатлари аниқланган;
CуСО₄–ЭДТА-На₄–Ҳ₂О тизимда комплекс ҳосил бўлиш қонуниятлари аниқланиб, микроелемент қўшиш меъёрининг суспензияларнинг физик-кимёвий хусусиятлари ҳамда чўкма ҳосил бўлиш миқдорига таъсири ўрганилган. Реагентларнинг 80–100 % стехиометрик нисбатларида барқарор ва эрувчан Cу-ЭДТА хелат комплексининг ҳосил бўлиш шароитлари белгиланган, мис ионлари ортиқча миқдорида (150–200 %) эса Cу₂-ЭДТА комплексининг ҳосил бўлиши аниқланган.
Cу-ЭДТА ва Cу₂-ЭДТА хелат комплекслари синтез қилиниб, уларнинг кенг пҲ ва ҳарорат оралиғида барқарорлиги ҳамда физик-кимёвий хусусиятлари замонавий физик-кимёвий таҳлил усуллари (РФА, ИК-спектроскопия, ДТА-ТГА ва СЕМ-ЭДС) ёрдамида исботланган;
Cух-ЭДТА эритмаларини сулфацизлантириш жараёни ўрганилиб, эритмаларни 0 °C гача совитиш орқали На₂СО₄ кристалланиши ҳамда ҳосил бўлган суспензияларнинг филтрланиш хусусиятлари аниқланган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Таркибида микроелемент бўлган комплекс хелат ўғитларни ишлаб чиқариш технологиясини яратиш бўйича олинган илмий натижалар асосида:
таркибида микроелемент бўлган ўғит сифатида икки мисли хелат комплексини олиш технологияси Электрокимёзавод ҚК АЖнинг “2027-2029-йилларда амалиётга жорий этиш бўйича истиқболли ишланмалар рўйхати”га киритилган («Электрокимёзавод»ҚК АЖнинг 2025 йил 24 сентябрдаги 89-сон маълумотномаси). Натижада, 214,8 кг 20% ли Cу-ЭДТА эритмасини олиш имконини берган;
миснинг ЭДТА асосидаги хелат комплекси Электрокимёзавод ҚК АЖнинг “2027-2029-йилларда амалиётга жорий этиш бўйича истиқболли ишланмалар рўйхати”га киритилган («Электрокимёзавод»ҚК АЖнинг 2025 йил 24 сентябрдаги 89-сон маълумотномаси). Натижада, 159 кг 20% ли Cу-ЭДТА эритмасини олиш имконини берган.