Мухаммадиев Салмон Мухтор ўглининг
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон

I. Умумий маълумотлар. Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган тармоғи номи): «Баъзи 3д-металларнинг гидроксибензой кислота ҳосилалари асосидаги аралаш лигандли координацион бирикмалари синтези ва тадқиқоти», 02.00.04 - Физик кимё (кимё фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: В2025.2.PhD/К984.
Илмий раҳбар: Даминова Шаҳло Шариповна, кимё фанлари доктори, профессор.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Тошкент давлат техника университети ҳузуридаги “Ўзбекистон-Япония ёшлар инновация маркази” ДМ.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Термиз давлат университети, DSc.03/2025.27.12.К/Т.12.05.
Расмий оппонентлар: Тробов Хамза Турсунович, кимё фанлари доктори, профессор; Назаров Юсуфжон Эшқобилович, кимё фанлари бўйича фалсафа доктори (PhD).
Етакчи ташкилот: Умумий ва ноорганик кимё институти.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик. 
II. Тадқиқотнинг мақсади: баъзи 3д-металларнинг гидроксибензой кислота ҳосилалари асосида аралаш лигандли координацион бирикмалари синтези, тузилиши ва хоссаларини аниқлашдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
илк бор Cо(ИИ), Cу(ИИ), Ни ва Зн(ИИ) ионларининг гидроксибензой кислота ва 2-аминобензимидазол ҳосилалари иштирокида нисбати М:Л1:Л2 = 1:2:2 бўлган 16 та янги комплекс бирикмалари ва нисбати Л1:Л2 = 1:1 бўлган 5 та со-кристаллари синтез қилинган;
комплекс ҳосил бўлиш жараёни термодинамик жиҳатдан ўз-ўзидан бориши (Г < 0, С = 1039 - 1059 Ж/мол·К) аниқланган ва Гиббс эркин энергиясининг абсолют қийматлари бўйича Ирвинг-Вилямс қонуниятига мос келувчи термодинамик барқарорлик қатори Зн< Cо < Ни < Cу тузилган;
синтез қилинган комплексларнинг электрон спектрлари таҳлили асосида 350-800 нм оралиғида д-д ўтишларнинг мавжудлиги, лиганд-металл ўтишларнинг 48-57 нм оралиқда силжиши ва тақиқланган соҳа кенглиги 1.30-4,74 эВ эканлиги аниқланган; 
илк бор РТТ усулида октаедрик геометрияда бўлган [Cу(МАБ)2(СА)2], тетраедр [Cо(МАБ)2(СА)2] ва полимер тузилишдаги [Cу(ССА)(Ҳ2О)]ₙ·(АБИ)н комплекс бирикмаларнинг, шунингдек таркиби [(ССА)·(АБИ)], [(ССА)2·(АБИ)2], [(ССА)2·(МАБ)2·2Ҳ2О], [(СА)·(АБИ)], [(СА)·(МАБ)] бўлган со-кристалларнинг кристалл ва молекуляр тузилишлари исботланган; 
Бенеси-Ҳилдебранд усули асосида комплекс бирикмаларнинг эритмадаги барқарорлик константалари ҳисобланган, уларнинг мувозанат ҳолатидаги барқарорлиги Cу2+>Ни2+>Cо2+>Зн2+ тартибида камайиши ва бу Ирвинг-Уилямс қаторига тўла мос келиши аниқланган; 
комплекс бирикмаларнинг термик барқарорлиги Зн(ИИ) ≈ Cу(ИИ) > Ни(ИИ) > Cо(ИИ) қаторида камайиши аниқланган, активланган ҳолатда уларнинг тартибланган тузилишга эга эканлиги ҳамда жараённинг ташқи иссиқлик таъсирида кечиши ΔС, ΔҲ ва ΔГ қийматлари асосида исботланган;
синтез қилинган [Cу(МАБ)2(СА)2] ва [Cо(МАБ)2(СА)2] комплексларининг бактерияларга қарши биологик фаоллиги юқори эканлиги аниқланган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Cо(ИИ), Ни(ИИ), Cу(ИИ), Зн(ИИ) ионларининг гидроксибензой кислота ҳосилалари билан аралаш лигандли координацион бирикмаларини синтези, уларнинг таркиби ва тузилиш хусусиятларини аниқлаш бўйича олинган илмий натижалар асосида:
[Cу(МАБ)2(СА)2], [Cо(МАБ)2(СА)2], [Cу(ССА)(Ҳ2О)]н·(АБИ)н таркибли комплекс бирикмалар ва со‑кристаллар [(ССА)2·(АБИ)2], [(ССА)2·(МАБ)2·2Ҳ2О], [(СА)·(МАБ)] рентген тузилиш таҳлили натижалари Кембридж кристаллографик маълумотлар базасига киритилган (Тҳе Cамбридге Струcтурал Датабасе, ҳттпс://www.ccдc.cам.аc.ук/струcтурес/; CCДC депозит рақамлари: 2485535, 2500937, 2500938, 2380553, 2500939, 2500947). Натижада, ўхшаш янги комплекс бирикмаларни синтез қилиш ва уларнинг тузилишини тавсифлаш имконияти яратилган;
Синтез қилинган комплекс бирикмалардан Ўзбекистон ФА академик О.С.Содиқов номидаги Биоорганик кимё институти Комплекс бирикмалар лабораториясида бажарилган “Маʼлум дори воситаларининг биологик ва биофармацевтик хоссаларини ошириш мақсадида уларнинг металлар билан комплекслари ва қўшма кристалларини олиш орқали модификация қилиш” номли базавий молиялаштирилган фундаментал лойиҳа доирасида комплексли системалардаги ўзаро таъсирларини миқдорий таҳлил қилиш мезонларини такомиллаштириш, шунингдек айрим илмий таклиф ва хулосаларни шакллантиришда қўлланилган (Ўзбекистон Республикаси Фанлар академиясининг 2025 йил 17 ноябрдаги 4/1255-2868-сонли маълумотномаси). Натижада, олинган металлокомплекс бирикмаларининг физик-кимёвий хоссалари ва ҳисобланган термик катталиклари ҳамда полифунксионал органик лигандлар функсионал гуруҳлари спектрал хоссалари бўйича аниқланган фундаментал қонуниятлардан янги супрамолекуляр комплекс бирикмалар синтезида фойдаланиш имконини берган.

Yangiliklarga obuna bo‘lish