Адилова Мадина Собировнанинг
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон
I. Умумий маълумотлар. Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи) “Ўзбекистон йирик шаҳарлари қирғоқ бўйи ҳудудларининг рекреация имкониятларини шаҳарсозлик жиҳатидан такомиллаштириш (Тошкент шаҳри мисолида)”, 18.00.02– Раёнлаштириш. Шаҳарсозлик. Қишлоқ турар-жойларини режалаштириш. Ландшафт архитектураси. Бино ва иншоотлар архитектураси (архитектура).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: В2019.2.PhD/А34.
Илмий раҳбар: Усманов Мурадҳан Саидмаҳмудович, архитектура фанлари доктори (DSc), доцент.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Тошкент архитектура-қурилиш университети.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Тошкент архитектура-қурилиш университети, DSc.03/2026.09.01.А.01.M.
Расмий оппонентлар: Садикова Ситора-бону Нигматжановна, архитектура фанлари доктори (DSc), доцент; Қосимов Илҳом Маърибович, архитектура фанлари бўйича фалсафа доктори (PhD), доцент.
Етакчи ташкилот: “Тошкентбошплан” ЛИТИ ДК.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади Тошкент шаҳри мисолида йирик шаҳарларнинг қирғоқ бўйи ҳудудларида рекреацион маконни шаҳарсозлик-ландшафт тамойиллари асосида такомиллаштиришга қаратилган янги моделларни ишлаб чиқишдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
Ўзбекистон қирғоқбўйи ҳудудларини ривожлантиришнинг табиий-ландшафт ва антропоген тизимлар тенглигини таъминловчи, қирғоқбўйи ҳудудларининг ижтимоий-маданий салоҳиятини оширишга йўналтирилган яхлит шаҳарсозлик консепсияси ишлаб чиқилган;
Тошкент шаҳрининг қирғоқбўйи ҳудудлари учун тўртта (А, Б, В, Г зоналари бўйича) фазовий-режавий ечимлар модели ҳамда уларнинг иерархик таксономияси ишлаб чиқилиб, мазкур моделлар сув оқимларига туташ ҳудудларнинг ўзаро боғлиқлигини ҳисобга олган ҳолда, рекреацион ҳудудлаштириш бўйича ландшафт-режавий тузилмасини оптималлаштиришга доир экологик барқарорликни таъминлаш, ижтимоий-функсионал самарадорликни ошириш ҳамда сув бўйи ҳудудларининг меъморий-эстетик жозибадорлигини шакллантиришга қаратилган тавсиялар ишлаб чиқилган;
Ўзбекистоннинг иқлим шароитига мослаштирилган соҳилбўйи зоналарини комплекс ландшафт-режавий ташкил этишнинг чизиқли-тугунли консентрация ва ритмик алмашинув каби усуллари шакллантирилиб, рекреациянинг «мавсумий барқарорлигини» таъминлашга қаратилган ҳудудлаштириш тамойиллари ҳамда қирғоқбўйи ҳудудларида барқарор кўкаламзорлаштириш тизимларини яратиш бўйича ечимлар ишлаб чиқилган;
фойдаланиш жадаллиги, рекреация фаолияти турлари (спорт, сокин, мушоҳада, ўйин) ҳамда уларнинг қирғоқ чизиғи бўйлаб фазовий ташкил этилишини ҳисобга олувчи чизиқли рекреация ҳудудларининг функциялар ва ёш тоифаларини алмаштириш орқали, фаол ва пассив дам олиш турларининг ўзаро мутаносиблиги ҳамда мавсумий трансформациялашувчи объектларни киритиш орқали рекреацион «барқарорликни» таъминлаш каби табақалаштирилган зоналаштириш модели яратилган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Ўзбекистон йирик шаҳарлари қирғоқ бўйи ҳудудларининг рекреация имкониятларини шаҳарсозлик такомиллаштириш (Тошкент шаҳри мисолида)мавзуси бўйича олинган илмий натижалар асосида:
Ўзбекистон қирғоқбўйи ҳудудларини ривожлантиришнинг табиий-ландшафт ва антропоген тизимлар тенглигини таъминловчи, қирғоқбўйи ҳудудларининг ижтимоий-маданий салоҳиятини оширишга йўналтирилган яхлит шаҳарсозлик консепсияси ишлаб чиқилган таклифлар «Ўзшаҳарсозлик ЛИТИ» ДУКнинг илмий ҳамда лойиҳалаш фаолиятида фойдаланилган (Ўзбекистон Республикаси Қурилиш ва уй-жой коммунал хўжалиги вазирлигининг 2025 йил 24 декабрдаги 34-06/15303-сон маълумотномаси; «Ўзшаҳарсозлик ЛИТИ» ДУКнинг 2025 йил 18 декабрдаги 1-02/1608-сон далолатномаси). Натижада мазкур консепсиянинг жорий этилиши экологик талабларни шаҳарларнинг ижтимоий-демографик ривожланиш эҳтиёжлари билан бирлаштирувчи лойиҳалаш тизимлилиги таъминланган;
Тошкент шаҳрининг қирғоқбўйи ҳудудлари учун тўртта (А, Б, В, Г зоналари бўйича) фазовий-режавий ечимлар модели ҳамда уларнинг иерархик таксономияси ишлаб чиқилиб, мазкур моделлар сув оқимларига туташ ҳудудларнинг ўзаро боғлиқлигини ҳисобга олган ҳолда, рекреацион ҳудудлаштириш бўйича ландшафт-режавий тузилмасини оптималлаштиришга доир экологик барқарорликни таъминлаш, ижтимоий-функсионал самарадорликни ошириш ҳамда сув бўйи ҳудудларининг меъморий-эстетик жозибадорлигини шакллантиришга қаратилган таклиф ва тавсиялар «Ўзшаҳарсозлик ЛИТИ» ДУКнинг илмий ҳамда лойиҳалаш фаолиятида фойдаланилган (Ўзбекистон Республикаси Қурилиш ва уй-жой коммунал хўжалиги вазирлигининг 2025 йил 24 декабрдаги 34-06/15303-сон маълумотномаси; «Ўзшаҳарсозлик ЛИТИ» ДУКнинг 2025 йил 18 декабрдаги 1-02/1608-сон далолатномаси). Натижада мазкур консепсиянинг жорий этилиши экологик талабларни шаҳарларнинг ижтимоий-демографик ривожланиш эҳтиёжлари билан бирлаштирувчи лойиҳалаш тизимлилиги таъминланган;
Ўзбекистоннинг иқлим шароитига мослаштирилган соҳилбўйи зоналарини комплекс ландшафт-режавий ташкил этишнинг чизиқли-тугунли консентрация ва ритмик алмашинув каби усуллари шакллантирилиб, рекреациянинг «мавсумий барқарорлигини» таъминлашга қаратилган ҳудудлаштириш тамойиллари ҳамда қирғоқбўйи ҳудудларида барқарор кўкаламзорлаштириш тизимларини яратиш бўйича иқлим градиенти ва барқарорлик стратификацияси таркибий ечимлар ишлаб чиқилганлигига оид таклифлар Гулистон шаҳридаги Дўстлик канали қирғоқ бўйи ҳудуди бўйича лойиҳа таклифини ишлаб чиқишда қўлланилган (Ўзбекистон Республикаси Қурилиш ва уй-жой коммунал хўжалиги вазирлигининг 2025 йил 24 декабрдаги 34-06/15303-сон маълумотномаси; Сирдарё вилояти Қурилиш ва уй-жой коммунал хўжалиги бош бошқармасининг 2024-йил 24-декабрдаги 01-16-05/3036-сон далолатномаси). Натижада арид зона шароитларига мослаштирилган ўсимликлар ассортиментини танлаш ва кўкаламзорлаштиришнинг таркибий схемалари оптималлаштирилди, бу эса кўчатларни суғориш ва сақлаш харажатларини камайтириш имкониятига эришилган;
фойдаланиш жадаллиги, рекреация фаолияти турлари (спорт, сокин, мушоҳада, ўйин) ҳамда уларнинг қирғоқ чизиғи бўйлаб фазовий ташкил этилишини ҳисобга олувчи чизиқли рекреация ҳудудларининг функциялар ва ёш тоифаларини алмаштириш орқали, фаол ва пассив дам олиш турларининг ўзаро мутаносиблиги ҳамда мавсумий трансформациялашувчи объектларни киритиш орқали рекреацион «барқарорликни» таъминлаш каби табақалаштирилган зоналаштириш модели яратилганлигига оид таклифлар (Ўзбекистон Республикаси Қурилиш ва уй-жой коммунал хўжалиги вазирлигининг 2025 йил 24 декабрдаги 34-06/15303-сон маълумотномаси; Сирдарё вилояти Қурилиш ва уй-жой коммунал хўжалиги бош бошқармасининг 2024-йил 24-декабрдаги 01-16-05/3036-сон далолатномаси). Натижада жамоат кенгликларининг ижтимоий жозибадорлиги оширилди, бунга лойиҳа таклифида шаҳар аҳолисининг турли ижтимоий-демографик қатламлари эҳтиёжларига мослаштирилган ҳордиқ чиқариш ссенарийларининг хилма-хиллиги таъминланганлигига эришилган.
