Ҳайдарова Дилафруз Иноятуллоевнанинг филология фанлари бўйича фалсафа доктори (PhD)
диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон
I.Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): “Ўзбек тилида кечирим нутқий актининг прагматик ва лингвокултурологик хусусиятлари” 10.00.01 - Ўзбек тили.
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: В2020.4.PhD/Fil1488
Илмий маслаҳатчи: Давлатова Раъно Ҳайдаровна филология фанлари доктори (DSc), доцент.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Навоий давлат университети.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи: Қарши давлат университети.
ИК рақами: DSc. 03/2025.27.12.Fil.11.05
Расмий оппонентлар: ҚарДУ Ўзбек тилшунослиги кафедраси доценти, ф.ф.д. (DSc) Йўлдашева Халида Қўзиевна, Фарғона давлат университети профессори, филология фанлари доктори Муҳаммаджон Ҳакимовлар
Етакчи ташкилот: Термиз давлат университети
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади тилшуносликда нутқий этикетнинг моҳияти, экспрессивлар мазмун ва моҳияти, хушмуомалалик ва нутқий этикет муносабатини аниқлаш, тилшуносликда кечирим нутқий акти талқини, прагматик табиати, лингвокултурологик хусусиятлари, кечиримга асосланган махсус манбаларнинг статистик таҳлили масалаларини ёритишдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги: ‒ нутқий этикет бирликларининг лисоний табиати, уларнинг бевосита мулоқотда амалга ошириладиган нутқий фаолият эканлиги, инсоний муносабатлар тизимида хушмуомалалик ва унинг нутқ маданияти, нутқий этикет каби тушунчалар билан алоқаси, хушмуомалаликнинг этикетдан кенг тушунча эканлиги далилланди.
- нутқий актлар тизимида экспрессивлар, сўзловчининг экспрессив нутқий актлар орқали вазиятга ўз эмоционал муносабатини, яъни ички ҳолати, ҳиссиётлари, туйғуларини ифодалаш имконига эгалиги, "эмотивлик" ва "экспрессивлик" тушунчалари ўртасидаги боғлиқлик, кечирим нутқий актининг экспрессивлар тизимига қарашлиги асосланди.
-кечиримнинг умуминсоний ҳодиса бўлиши билан бирга миллий хусусиятга эгалиги, кечирим нутқий актида маданий қадриятлар, меъёрлар ва хушмуомалалик анъаналарининг акс эттиши, "кечирим" тушунчаси бир-бирига ўзаро боғлиқ бўлган учта семантик (айб, афсус ва сўраш) компонентли мураккаб моҳиятига аниқлик киритилди.
‒ тилшуносликда кечирим нутқий акти талқини ва унинг ўзбек тилида лингвистик/экстралингвистик воситалар; эксплицит / имплицит усулда ифодаланиши ҳамда махсус манбалар, жумладан диний матнларда кечирим нутқий актининг ифодаланиши мисоллар асосида статистик таҳлил қилиниб, прагматик (дейктик, пресуппазицион, баҳо ва коннотатив) ва лингвокултурологик хусусиятларига ойдинлик киритилди.
IV.Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Ўзбек тилида кечирим нутқий актининг ифодаланиши, кечиримга асосланган махсус манбалар прагматик хусусиятларига оид материаллар таҳлилидан Алишер Навоий номидаги Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университетининг 2022-2023-йилларда бажарилган ИЛ-21091506 “Ўзбек исмларининг изоҳли имло луғати ва мобил иловасини яратиш” мавзусидаги амалий лойиҳасини амалга оширишда фойдаланилган (Алишер Навоий номидаги Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университетининг 2024 - йил 24 – сентябрдаги № 04/1-2582-сон малумотномаси). Натижада тилшуносликда нутқий актнинг бир тури бўлган кечирим актининг моҳияти ёритиб берилди, уни ифодаловчи нутқий этикет бирликлари аниқланди. Кечирим нутқий актининг прагматик ва лингвокултурологик таҳлили амалий лойиҳа илмий савиясини оширишга хизмат қилган.
Кечирим нутқий актининг моҳияти, вазифалари, миллий-маданий хусусиятлари, нутқий актлар тизимидаги орни, экспрессивлар мазмун ва моҳияти, хушмуомалалик ва нутқий этикет муносабатини аниқлаш, прагматик табиати, лингвокултурологик хусусиятларининг ўзбек тилшуносликдаги таҳлилидан олинган назарий хулосалардан 2022-2023 йилларда Ўзбекистон давлат хореография академиясида амалга оширилган “Ўзбек миллий рақс санатини тарғиб этишга бағишланган веб-сайт ва мултимедиа маҳсулотлари (электрон луғатлар) топлами яратиш” мавзусидаги Ф3-2019081663 рақамли фундаментал лойиҳани бажаришда, хусусан, “Ўзбек миллий рақс санати ҳаракатлари номларининг қисқача ўзбекча-инглизча-немисча изоҳли луғати”ни яратишда фойдаланилган (Ўзбекистон Давлат Хореография Академиясининг 2024-йил 10-сентябрдаги № 1/04-121-сон маълумотномаси).
Навоий вилояти телерадиокомпаниясининг “Имконият”, “Ассалом янги кун!”, “Диёр 24” каби кўрсатув ва радиоешиттиришларида кечирим нутқий актининг юзага чиқиш шарт-шароитлари, омиллари ва унинг миллий тилимиздаги ўрни тўғрисидаги қарашлар билан чиқишлар қилинди. (Навоий вилояти телерадиокомпаниясининг 2023-йил 30-майдаги 01-10/86-сон маълумотномаси).
