Xudayberganov Munis Ruzibaevichning
fan doktori (DSc) dissertatsiyasi himoyasi haqida e’lon
I. Umumiy ma’lumotlar.
Dissertatsiya mavzusi, ixtisoslik shifri (ilmiy daraja beriladigan fan tarmog‘i nomi): “Erta yoshdagi bolalarda sitomegalovirus va gerpes assotsiyalangan allergik dermatozlarni diagnostikasini optimallashtirish” 14.00.36 – Allergologiya va immunologiya (tibbiyot fanlari).
Dissertatsiya mavzusi ro‘yxatga olingan raqam: B2023.1.DSc/Tib819.
Ilmiy maslahatchi: Navruzova Shakar Istamovna tibbiyot fanlari doktori, professor.
Dissertatsiya bajarilgan muassasa nomi: Buxoro davlat tibbiyot instituti.
IK faoliyat ko‘rsatayotgan muassasa (muassasalar) nomi, IK raqami: Immunologiya va inson genomikasi instituti, DSc.05/2025.27.12.Tib.26.01.
Rasmiy opponentlar: Ziyadullaev Shuxrat Xudayberdievich, tibbiyot fanlari doktori, professor; Shamsiev Furqat Muxitdinovich, tibbiyot fanlari doktori, professor; Polevshhikov Aleksandr Vital`evich, biologiya fanlari doktori, professor (Rossiya).
Yetakchi tashkilot: Toshkent davlat tibbiyot universiteti.
Dissertatsiya yo‘nalishi: amaliy ahamiyatga molik.
II. Tadqiqotning maqsadi: erta yoshdagi bolalarda sitomegalovirus va gerpes assotsiyalangan allergik dermatozlarni diagnostikasini optimallashtirishdan iborat.
III. Tadqiqotning ilmiy yangiligi:
ilk bor ko‘krak yoshidagi bolalarda virus assotsirlangan allergodermatozlarda ovkat allergenlariga, tuxum, sigir suti, balik maxsulotlariga, erta yoshdagi bolalarda esa ovkat allergenlariga, uy changiga, dala va begona o‘tlarga yukori darajali reaktivlik aniklangan;
sitomegalovirus va gerpesvirus infeksiyalari bilan bog‘liq allergodermatozlarda teri giperreaktivligi rivojlanishi va surunkalashuviga tez-tez stomatit va O‘RVI bilan kasallanish, takroriy antibiotikoterapiya, ichak disbakteriozi, oziq-ovqat va dori allergiyasi, shuningdek ota-onalardagi atopiya va TORCH-infeksiya sabab bo‘lishi aniqlangan;
ilk bor besh yoshgacha bo‘lgan barcha bolalarda virus assotsirlangan allergodermatozda so‘lakda lizotsim va sIgA miqdorining keskin kamayishi fonida qon zardobida yallig‘lanishga xos (IL-17A MSR-1) va qarshi (IL-4) sitokinlari xamda IgE mikdorlarining keskin ortishi aniklangan;
ilk bor bolalar allergodermatozlari shakllanishi va kechishi patomexanizmida ularning yoshi, sensibilizatsiya doirasi, sitomegalovirusli va gerpetik infeksiyalar bilan assotsirlanishiga bog‘liq ko‘krak yoshidagi bolalar uchun sIgA va IL-4, erta yoshdagi bolalar uchun IgE va 4-5 yoshdagi bolalar uchun IgE va MSR-1 samarali diagnostika markerlari ekanligi isbotlangan;
ilk bor klinik, allergologik, virusologik, immunologik va integratsiya ballari yigindisi asosida yaratilgan yuqori sezgir (97,5%) va spesifik (68,3%) xususiyatga ega DIVA-indeksi, virus assotsirlangan allergodermatozlarni tashxislash va davolashda individual yondashuv uchun yuqori samarador ekanligi isbotlangan.
IV. Tadqiqot natijalarining joriy etilishi.
Erta yoshdagi bolalarda sitomegalovirus va gerpes assotsiyalangan allergik dermatozlarni diagnostikasini optimallashtirish bo‘yicha olingan ilmiy natijalari asosida:
birinchi ilmiy yangiligi: ilk bor ko‘krak yoshidagi bolalarda virus assotsirlangan allergodermatozlarda ovkat allergenlariga, tuxum, sigir suti, balik maxsulotlariga, erta yoshdagi bolalarda esa ovkat allergenlariga, uy changiga, dala va begona o‘tlarga yukori darajali reaktivlik aniklanganligi bo‘yicha «Bolalarda allergik dermatozlarning oldini olish dasturi» va «Erta yoshdagi bolalarda sitomegalovirus va gerpes bilan bog‘liq allergik dermatitlarning differensial tashxislash usullari» uslubiy tavsiyanomalari ishlab chiqilgan (Toshkent tibbiyot akademiyasi Urganch filiali kengashining 2025 yil 28 iyundagi №182-sonli va №183-sonli xulosalari). Mazkur takliflar Samarqand viloyati ko‘p tarmoqli bolalar tibbiyot markazi bo‘yicha 20.08.2025 yildagi №147-4-sonli, Buxoro viloyati ko‘p tarmoqli bolalar tibbiyot markazi bo‘yicha 22.08.2025 yildagi №86-sonli va Surxondaryo viloyati ko‘p tarmoqli bolalar tibbiyot markazi bo‘yicha 20.08.2025 yildagi №98-T- sonli buyruqlari bilan klinik amaliyotlariga joriy etilgan (Sog‘liqni saqlash vazirligi xuzuridagi ilmiy texnik kengashining 2025 yil 04 noyabrdagi №28/15-sonli xulosasi); ijtimoiy samaradorligi: ilmiy natijalarni klinik amaliyotga joriy etilishi allergik dermatozlari bo‘lgan bolalarni tashxislash, davolash taktikasini optimallashtirish, asoratlar va residivlar xolatini kamaytirish xamda xayot sifatini yaxshilashga imkon yaratadi; iqtisodiy samaradorligi: ilmiy natijalarning Samarqand, Buxoro va Surxondaryo viloyatlari ko‘p tarmoqli bolalar tibbiyot markazlari amaliy faoliyatlariga joriy etilishida bolalarda allergik dermatozlarning oldini olish dasturi va erta yoshdagi bolalarda sitomegalovirus va gerpes bilan bog‘liq allergik dermatitlarning differensial tashxislash usullarini qo‘llash xar bir bolaga nisbatan sarflangan mablag‘ning statsionarda davolanish muddatini qisqartirish xisobiga 2700000 so‘m iqtisodiy samaradorlikka erishishga imkon yaratadi; xulosa: ko‘krak yoshidagi bolalarda virus assotsirlangan allergodermatozlarda ovkat allergenlariga, tuxum, sigir suti, balik maxsulotlariga, erta yoshdagi bolalarda esa ovkat allergenlariga, uy changiga, dala va begona o‘tlarga yukori darajali reaktivlik asoslangan;
ikkinchi ilmiy yangiligi: sitomegalovirus va gerpesvirus infeksiyalari bilan bog‘liq allergodermatozlarda teri giperreaktivligi rivojlanishi va surunkalashuviga tez-tez stomatit va O‘RVI bilan kasallanish, takroriy antibiotikoterapiya, ichak disbakteriozi, oziq-ovqat va dori allergiyasi, shuningdek ota-onalardagi atopiya va TORCH-infeksiya sabab bo‘lishi aniqlanganligi bo‘yicha «Bolalarda allergik dermatozlarning oldini olish dasturi» va «Erta yoshdagi bolalarda sitomegalovirus va gerpes bilan bog‘liq allergik dermatitlarning differensial tashxislash usullari» uslubiy tavsiyanomalari ishlab chiqilgan (Toshkent tibbiyot akademiyasi Urganch filiali kengashining 2025 yil 28 iyundagi №182-sonli va №183-sonli xulosalari). Mazkur takliflar Samarqand viloyati ko‘p tarmoqli bolalar tibbiyot markazi bo‘yicha 20.08.2025 yildagi №147-4-sonli, Buxoro viloyati ko‘p tarmoqli bolalar tibbiyot markazi bo‘yicha 22.08.2025 yildagi №86-sonli va Surxondaryo viloyati ko‘p tarmoqli bolalar tibbiyot markazi bo‘yicha 20.08.2025 yildagi №98-T- sonli buyruqlari bilan klinik amaliyotlariga joriy etilgan (Sog‘liqni saqlash vazirligi xuzuridagi ilmiy texnik kengashining 2025 yil 04 noyabrdagi №28/15-sonli xulosasi); ijtimoiy samaradorligi: ilmiy natijalarni klinik amaliyotga joriy etilishi allergik dermatozlari bo‘lgan bolalarni tashxislash, davolash taktikasini optimallashtirish, asoratlar va residivlar xolatini kamaytirish xamda xayot sifatini yaxshilashga imkon yaratadi; iqtisodiy samaradorligi: ilmiy natijalarning Samarqand, Buxoro va Surxondaryo viloyatlari ko‘p tarmoqli bolalar tibbiyot markazlari amaliy faoliyatlariga joriy etilishida bolalarda allergik dermatozlarning oldini olish dasturi va erta yoshdagi bolalarda sitomegalovirus va gerpes bilan bog‘liq allergik dermatitlarning differensial tashxislash usullarini qo‘llash xar bir bolaga nisbatan sarflangan mablag‘ning statsionarda davolanish muddatini qisqartirish xisobiga 2700000 so‘m iqtisodiy samaradorlikka erishishga imkon yaratadi; xulosa: sitomegalovirus va gerpesvirus infeksiyalari bilan bog‘liq allergodermatozlarda teri giperreaktivligi rivojlanishi va surunkalashuviga tez-tez stomatit va O‘RVI bilan kasallanish, takroriy antibiotikoterapiya, ichak disbakteriozi, oziq-ovqat va dori allergiyasi, shuningdek ota-onalardagi atopiya va TORCH-infeksiya sabab bo‘lishi asoslangan;
uchinchi ilmiy yangiligi: ilk bor besh yoshgacha bo‘lgan barcha bolalarda virus assotsirlangan allergodermatozda so‘lakda lizotsim va sIgA miqdorining keskin kamayishi fonida qon zardobida yallig‘lanishga xos (IL-17A MSR-1) va qarshi (IL-4) sitokinlari xamda IgE mikdorlarining keskin ortishi aniklanganligi bo‘yicha «Bolalarda allergik dermatozlarning oldini olish dasturi» va «Erta yoshdagi bolalarda sitomegalovirus va gerpes bilan bog‘liq allergik dermatitlarning differensial tashxislash usullari» uslubiy tavsiyanomalari ishlab chiqilgan (Toshkent tibbiyot akademiyasi Urganch filiali kengashining 2025 yil 28 iyundagi №182-sonli va №183-sonli xulosalari). Mazkur takliflar Samarqand viloyati ko‘p tarmoqli bolalar tibbiyot markazi bo‘yicha 20.08.2025 yildagi №147-4-sonli, Buxoro viloyati ko‘p tarmoqli bolalar tibbiyot markazi bo‘yicha 22.08.2025 yildagi №86-sonli va Surxondaryo viloyati ko‘p tarmoqli bolalar tibbiyot markazi bo‘yicha 20.08.2025 yildagi №98-T- sonli buyruqlari bilan klinik amaliyotlariga joriy etilgan (Sog‘liqni saqlash vazirligi xuzuridagi ilmiy texnik kengashining 2025 yil 04 noyabrdagi №28/15-sonli xulosasi); ijtimoiy samaradorligi: ilmiy natijalarni klinik amaliyotga joriy etilishi allergik dermatozlari bo‘lgan bolalarni tashxislash, davolash taktikasini optimallashtirish, asoratlar va residivlar xolatini kamaytirish xamda xayot sifatini yaxshilashga imkon yaratadi; iqtisodiy samaradorligi: ilmiy natijalarning Samarqand, Buxoro va Surxondaryo viloyatlari ko‘p tarmoqli bolalar tibbiyot markazlari amaliy faoliyatlariga joriy etilishida bolalarda allergik dermatozlarning oldini olish dasturi va erta yoshdagi bolalarda sitomegalovirus va gerpes bilan bog‘liq allergik dermatitlarning differensial tashxislash usullarini qo‘llash xar bir bolaga nisbatan sarflangan mablag‘ning statsionarda davolanish muddatini qisqartirish xisobiga 2700000 so‘m iqtisodiy samaradorlikka erishishga imkon yaratadi; xulosa: besh yoshgacha bo‘lgan barcha bolalarda virus assotsirlangan allergodermatozda so‘lakda lizotsim va sIgA miqdorining keskin kamayishi fonida qon zardobida yallig‘lanishga xos (IL-17A MSR-1) va qarshi (IL-4) sitokinlari xamda IgE mikdorlarining keskin ortishi asoslangan;
to‘rtinchi ilmiy yangiligi: ilk bor bolalar allergodermatozlari shakllanishi va kechishi patomexanizmida ularning yoshi, sensibilizatsiya doirasi, sitomegalovirusli va gerpetik infeksiyalar bilan assotsirlanishiga bog‘liq ko‘krak yoshidagi bolalar uchun sIgA va IL-4, erta yoshdagi bolalar uchun IgE va 4-5 yoshdagi bolalar uchun IgE va MSR-1 samarali diagnostika markerlari ekanligi isbotlanganligi bo‘yicha «Bolalarda allergik dermatozlarning oldini olish dasturi» va «Erta yoshdagi bolalarda sitomegalovirus va gerpes bilan bog‘liq allergik dermatitlarning differensial tashxislash usullari» uslubiy tavsiyanomalari ishlab chiqilgan (Toshkent tibbiyot akademiyasi Urganch filiali kengashining 2025 yil 28 iyundagi №182-sonli va №183-sonli xulosalari). Mazkur takliflar Samarqand viloyati ko‘p tarmoqli bolalar tibbiyot markazi bo‘yicha 20.08.2025 yildagi №147-4-sonli, Buxoro viloyati ko‘p tarmoqli bolalar tibbiyot markazi bo‘yicha 22.08.2025 yildagi №86-sonli va Surxondaryo viloyati ko‘p tarmoqli bolalar tibbiyot markazi bo‘yicha 20.08.2025 yildagi №98-T- sonli buyruqlari bilan klinik amaliyotlariga joriy etilgan (Sog‘liqni saqlash vazirligi xuzuridagi ilmiy texnik kengashining 2025 yil 04 noyabrdagi №28/15-sonli xulosasi); ijtimoiy samaradorligi: ilmiy natijalarni klinik amaliyotga joriy etilishi allergik dermatozlari bo‘lgan bolalarni tashxislash, davolash taktikasini optimallashtirish, asoratlar va residivlar xolatini kamaytirish xamda xayot sifatini yaxshilashga imkon yaratadi; iqtisodiy samaradorligi: ilmiy natijalarning Samarqand, Buxoro va Surxondaryo viloyatlari ko‘p tarmoqli bolalar tibbiyot markazlari amaliy faoliyatlariga joriy etilishida bolalarda allergik dermatozlarning oldini olish dasturi va erta yoshdagi bolalarda sitomegalovirus va gerpes bilan bog‘liq allergik dermatitlarning differensial tashxislash usullarini qo‘llash xar bir bolaga nisbatan sarflangan mablag‘ning statsionarda davolanish muddatini qisqartirish xisobiga 2700000 so‘m iqtisodiy samaradorlikka erishishga imkon yaratadi; xulosa: bolalar allergodermatozlari shakllanishi va kechishi patomexanizmida ularning yoshi, sensibilizatsiya doirasi, sitomegalovirusli va gerpetik infeksiyalar bilan assotsirlanishiga bog‘liq ko‘krak yoshidagi bolalar uchun sIgA va IL-4, erta yoshdagi bolalar uchun IgE va 4-5 yoshdagi bolalar uchun IgE va MSR-1 samarali diagnostika markerlari ekanligi asoslangan;
beshinchi ilmiy yangiligi ilk bor klinik, allergologik, virusologik, immunologik va integratsiya ballari yigindisi asosida yaratilgan yuqori sezgir (97,5%) va spesifik (68,3%) xususiyatga ega DIVA-indeksi, virus assotsirlangan allergodermatozlarni tashxislash va davolashda individual yondashuv uchun yuqori samarador ekanligi isbotlanganligi bo‘yicha «Bolalarda allergik dermatozlarning oldini olish dasturi» va «Erta yoshdagi bolalarda sitomegalovirus va gerpes bilan bog‘liq allergik dermatitlarning differensial tashxislash usullari» uslubiy tavsiyanomalari ishlab chiqilgan (Toshkent tibbiyot akademiyasi Urganch filiali kengashining 2025 yil 28 iyundagi №182-sonli va №183-sonli xulosalari). Mazkur takliflar Samarqand viloyati ko‘p tarmoqli bolalar tibbiyot markazi bo‘yicha 20.08.2025 yildagi №147-4-sonli, Buxoro viloyati ko‘p tarmoqli bolalar tibbiyot markazi bo‘yicha 22.08.2025 yildagi №86-sonli va Surxondaryo viloyati ko‘p tarmoqli bolalar tibbiyot markazi bo‘yicha 20.08.2025 yildagi №98-T- sonli buyruqlari bilan klinik amaliyotlariga joriy etilgan (Sog‘liqni saqlash vazirligi xuzuridagi ilmiy texnik kengashining 2025 yil 04 noyabrdagi №28/15-sonli xulosasi); ijtimoiy samaradorligi: ilmiy natijalarni klinik amaliyotga joriy etilishi allergik dermatozlari bo‘lgan bolalarni tashxislash, davolash taktikasini optimallashtirish, asoratlar va residivlar xolatini kamaytirish xamda xayot sifatini yaxshilashga imkon yaratadi; iqtisodiy samaradorligi: ilmiy natijalarning Samarqand, Buxoro va Surxondaryo viloyatlari ko‘p tarmoqli bolalar tibbiyot markazlari amaliy faoliyatlariga joriy etilishida bolalarda allergik dermatozlarning oldini olish dasturi va erta yoshdagi bolalarda sitomegalovirus va gerpes bilan bog‘liq allergik dermatitlarning differensial tashxislash usullarini qo‘llash xar bir bolaga nisbatan sarflangan mablag‘ning statsionarda davolanish muddatini qisqartirish xisobiga 2700000 so‘m iqtisodiy samaradorlikka erishishga imkon yaratadi; xulosa: klinik, allergologik, virusologik, immunologik va integratsiya ballari yigindisi asosida yaratilgan o‘ta yuqori sezgir va spesifik xususiyatga ega DIVA-indeksi, virus assotsirlangan allergodermatozlarni tashxislash va davolashda individual yondashuv uchun yuqori samarador ekanligi asoslangan;
